Guatr ameliyatı nasıl daha güvenli hâle geldi? Kocher'in hikâyesi

Guatr ameliyatı bir zamanlar çok tehlikeliydi. Kocher, Reverdin ve hastaları tiroid bezinin öneminin anlaşılmasına nasıl katkı sağladı?

Bir zamanlar korkulan ameliyat

Cerrah Samuel Gross, dürüst ve sağduyulu hiçbir cerrahın büyümüş tiroidi çıkarmaya girişmeyeceğini yazmıştı.[8] Bu yazıda guatr ameliyatının nasıl daha güvenli hâle geldiğini cerrah Theodor Kocher üzerinden anlatıyorum.

Tiroid, boynumuzda hormon üreten küçük bir bezdir; guatr, bu bezin şişmesiyle boynun ön yüzünde oluşan şişliktir.[9] Ağır guatr nefes almayı zorlaştırabilir; bu yüzden cerrahlar bezi çıkarmayı denedi.[1] Ama bu ameliyat riskliydi ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabiliyordu.[1]

Yaraları mikroplardan koruyan antisepsi yöntemi gelmeden önce, hastalar sık sık ameliyattan hemen sonra ortaya çıkan sorunlardan ölüyordu.[4] Antisepsiyle birlikte bu açıdan belirgin bir düzelme oldu; bu yüzden bezin tamamının alındığı ameliyatlar epey arttı.[4]

Kocher Bern'de ne yaptı?

Kocher 1872'de İsviçre'nin Bern kentindeki üniversite cerrahi kliniğinin başına geçti.[2] Ameliyatın iyi hijyen ve çok az kan kaybıyla nasıl daha güvenli yapılabileceğini gösterdi.[1]

Kocher'in ilk 101 ameliyatındaki ölüm oranı kaynaklarda farklı veriliyor: Kopp yüzde 12,8[7]; Sarkar ve arkadaşları ise yüzde 2,4 yazıyor.[8] 1898'de bildirilen 600 hastalık seride yalnızca 1 ölüm vardı; sonra Kocher'in ameliyatlarında ölüm oranı yüzde 1'in altında kaldı.[7] Kocher 1909'daki Nobel konuşmasında, art arda 300 ve daha fazla guatr ameliyatını hiç ölüm olmadan bildirdiklerini söyledi.[3]

1883: Eski hastalar ne öğretti?

Zamanla bir sorun fark edildi: bezin tamamı alınan hastalarda, ameliyat ve iyileşme iyi geçse bile, azımsanmayacak sayıda kişide bir süre sonra genel sağlık ciddi biçimde bozuluyordu.[3, 4] 1870'lerin sonunda fizyoloji kitapları bu bezin görevini hâlâ tam bir gizem olarak anlatıyordu.[4] Kocher'e göre cerrahlar da bezin hiçbir görevi olmadığını sessizce varsayıyordu[5]; kendisi de uzun süre böyle düşünmüştü.[5]

Şubat 1883'ün başında Kocher, 102 eski hastasından 77'sini muayeneye çağırdı.[5] Tiroidin tamamı alınan 34 hastadan 18'i muayeneye geldi.[5] Bunların yalnızca 2'sinin genel durumu eskisi gibiydi ya da daha iyiydi.[5] İyi huylu hastalığı olan ve bezi yalnızca kısmen alınan 28 hastanın sağlığı ise çok iyi sayıldı.[5]

Kocher bu tabloya "cachexia strumipriva", yani guatrın alınmasına bağlı kötü durum adını verdi.[6] Tabloda kas güçsüzlüğü, yüzde ve kol-bacaklarda şişlik, kansızlık ve zekâda gerileme gibi belirtiler vardı.[4] Bezin önemi, ancak cerrahların insanlardaki bu gözlemlerinden sonra başarıyla incelenebildi.[4] Sonunda bezin, vücudun çeşitli bölgelerine ulaşan bir salgı yaptığı anlaşıldı.[4]

Bunu ilk fark eden Kocher miydi? Cenevreli cerrah Jaques-Louis Reverdin ilk bildirimini 13 Eylül 1882'de yapmıştı.[6] Kocher'in sunumu 4 Nisan 1883'teydi.[6] İkisi, Reverdin'in Cenevre'deki sunumundan birkaç gün önce bir buharlı gemide konuşmuştu.[6] Sonradan Kocher, tiroidin tamamını almanın zararlarını Reverdin'e kendisinin anlattığını ileri sürdü; Reverdin ise öğüdü kendisinin verdiğini savundu.[6]

Kopp'a göre Kocher ile Reverdin'ler büyük olasılıkla aynı sonuca birbirinden bağımsız vardı; sonra kimin önce bulduğu konusunda uzun süre çekiştiler.[7] Slater ise Kocher'i eski hastalarını gözden geçirmeye yönelten şeyin, Reverdin'in Eylül 1882'deki teşviki olduğuna dair her türlü belirti bulunduğunu yazıyor.[6] Kocher 1909'da tiroid bezinin fizyolojisi, patolojisi ve cerrahisi üzerine çalışmaları için Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü aldı.[1] Ödül ona tek başına verildi.[1] Slater, ödülün belki Reverdin'le paylaşılması gerektiği görüşünün de dile getirildiğini aktarıyor.[6]

Çare: bir parçayı bırakmak, eksiği tamamlamak

Kocher, ameliyatta bezin çalışabilen bir kısmının yerinde bırakılması gerektiğini gösterdi.[1] Peki bezin eksik kalan görevi yerine konabilir miydi?

1891'de George Murray, koyun tiroidinden hazırlanıp iğneyle verilen özütün miksödemi, yani ağır tiroid yetersizliğini düzeltebildiğini bildirdi.[7] Kocher de 1893'te, çiğ tiroid dokusu yemenin cachexia strumipriva belirtilerini hafiflettiğini ya da iyileştirdiğini bildirdi.[7]

Sonuçta tiroidin tamamını almaktan vazgeçildi; yerine bezin arka kısmını yerinde bırakan kısmi ameliyatlar geldi.[7] Ama Kocher, bir parça bırakılan bu "subtotal" ameliyatlardan sonra guatrın geri geldiğini kısa sürede fark etti.[7] Kopp'a göre bu sorun ancak 1920'den sonra tuzun iyotlanması ve 1930'larda tiroksin hormonunun kullanılabilir hâle gelmesiyle azaltılabildi.[7] Bezi saran zar boyunca ilerleyerek tiroidin tamamını alma yöntemi ise ancak 1980'lerde yeniden uygulanmaya başladı.[7]

Bugün ne anlama geliyor?

Bugün tiroidin tamamı alınırsa, ameliyattan sonra ömür boyu tiroid hormonu tableti gerekir.[10] Bezin yalnızca bir yarısı alınırsa, tiroid işlevinize bağlı olarak kalan yarı vücudun ihtiyacı olan hormonun tamamını üretebilir; üretemezse ömür boyu tablet gerekebilir.[10] Tabletin dozu düzenli kan testleriyle kontrol edilir.[12] Hekiminiz bırakmanızı söylemedikçe tableti kullanmaya devam edin.[12] Bazı ilaç ve takviyeler bu tabletle iyi uyuşmayabilir[12]; kullandığınız öteki ilaçları, bitkisel ürünleri, vitaminleri ve takviyeleri hekiminize söyleyin.[12] Tableti nasıl alacağınızdan emin değilseniz eczacınıza ya da hekiminize sorun.[12]

Bugünkü ameliyat da risksiz değildir.[10] Yine de genel olarak ameliyat olanların büyük çoğunluğu sorunsuz iyileşir.[11] Ameliyatın bugünkü yapılışını ve risklerini Guatr ve tiroid nodülü sayfasında okuyabilirsiniz. Ameliyattan sonra ya da guatrınızla ilgili bir yakınmada ne kadar hızlı davranmanız gerektiğini aynı sayfadaki "Ne zaman acil?" kutusu sıralıyor.

Boynunuzun ön yüzünde şişlik fark ederseniz bir hekime görünün.[9] Nefes almakta zorlanıyorsanız ya da nefes alırken hırıltı duyuyorsanız 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.[9] Acile kendiniz araç kullanarak gitmeyin; birine götürtün ya da 112'yi arayın.[9]

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz.

Kaynaklar

  1. Nobel Prize Outreach. Theodor Kocher – Facts (Nobel Prize in Physiology or Medicine 1909). NobelPrize.org, 2026 (erişim: 5 Ekim 2026).
  2. Nobel Foundation. Theodor Kocher – Biographical. Nobel Lectures, Physiology or Medicine 1901–1921, Elsevier, Amsterdam, 1967; NobelPrize.org (erişim: 5 Ekim 2026).
  3. Kocher ET. Concerning pathological manifestations in low-grade thyroid diseases (Nobel Lecture, 11 Aralık 1909). Nobel Lectures, Physiology or Medicine 1901–1921, Elsevier, Amsterdam, 1967, s. 330–383; NobelPrize.org.
  4. Mörner KAH. Presentation Speech (Award ceremony speech, 10 Aralık 1909). Nobel Lectures, Physiology or Medicine 1901–1921, Elsevier, Amsterdam, 1967; NobelPrize.org (erişim: 5 Ekim 2026).
  5. Tröhler U. Towards endocrinology: Theodor Kocher's 1883 account of the unexpected effects of total ablation of the thyroid. Journal of the Royal Society of Medicine, 2011.
  6. Slater S. The discovery of thyroid replacement therapy. Part 2: the critical 19th century. Journal of the Royal Society of Medicine, 2011.
  7. Kopp P. Theodor Kocher (1841-1917): Nobel Prize Centenary 2009. Arquivos Brasileiros de Endocrinologia e Metabologia, 2009.
  8. Sarkar S, Banerjee S, Sarkar R, Sikder B. A Review on the History of "Thyroid Surgery". Indian Journal of Surgery, 2016.
  9. NHS. Goitre. NHS.uk, son gözden geçirme 11 Mart 2026 (erişim: 5 Ekim 2026).
  10. American Thyroid Association. Thyroid Surgery (patient information). thyroid.org, © 2026 (erişim: 5 Ekim 2026).
  11. American Thyroid Association. Post Operative Expectations (patient information). thyroid.org, © 2026 (erişim: 5 Ekim 2026).
  12. NHS. Levothyroxine. NHS.uk, son gözden geçirme 6 Temmuz 2026 (erişim: 5 Ekim 2026).

Randevu için geri aranmak istiyorum · İletişim