Gastrit nedir?
Gastrit, midenin iç yüzeyini kaplayan zarın (mukoza) iltihaplanmasıdır[1, 2]. Mide zarı hasar gördüğü hâlde iltihap çok az ya da hiç yoksa buna gastropati denir[2]. Gastrit birden başlayıp kısa sürebilir (akut gastrit) ya da yavaş gelişip uzun sürebilir (kronik gastrit)[2]; bazı türleri mide zarında yüzeysel yaralara (erozyon) ve ülsere yol açar[2].
Gastrit tanısı için gastroskopide mide zarından küçük doku parçaları (biyopsi) alınıp mikroskopta incelenebilir[4]. Gastriti olanların çoğunda belirti olmaz[3]. Mide ağrısının ve hazımsızlığın gastrit dışında pek çok nedeni olabilir[13, 14, 15]. Yalnız belirtilere bakarak hazımsızlığın işlevsel bir sorundan mı, yoksa organlarda saptanabilen bir hastalıktan mı kaynaklandığı güvenilir biçimde ayırt edilemez[9].
Gastrit ile hazımsızlık aynı şey mi?
Hayır. Hazımsızlık (dispepsi) bir yakınma grubunun adıdır: karnın üst ortasında ağrı ya da yanma, yemeğe başlayınca çabuk doyma ve yemekten sonra rahatsız eden dolgunluk[9]. Geğirme, bulantı ya da karnın üst kısmında şişkinlik de eşlik edebilir[9]. Göğüste yanma tek başına hazımsızlık belirtisi sayılmaz, ama hazımsızlıkla birlikte görülebilir; göğse yayılan yanma daha çok reflüyü (mide içeriğinin yemek borusuna kaçmasını) düşündürür[9]. Kusma hazımsızlıkta beklenen bir belirti değildir; varsa başka bir hastalık açısından değerlendirilmelidir[9]. Gastrit hazımsızlık yakınmalarına yol açabilir[3]. Hazımsızlığa ise mideden yukarı kaçan asit (reflü), mide ülseri, bazı ilaçlar, sigara, fazla kilo, stres ve kaygı da yol açabilir; daha seyrek olarak mide kanserinin belirtisi olabilir[13]. Toplum araştırmalarında hazımsızlığı olanların yaklaşık 10'da 8'inde işlevsel hazımsızlık olduğu düşünülür[9]. Bu tanı, yakınmaların özelliklerine ve gerekli incelemelerde bunları açıklayan bir hastalık bulunmamasına dayanır; gastroskopinin normal görünmesi tek başına tanı koydurmaz[9]. İngiliz Gastroenteroloji Derneği işlevsel hazımsızlığı, mide-bağırsak ile beyin arasındaki iletişimin bozulduğu yaygın bir durum olarak tanımlar[9].
Gastrit neden olur?
Gastritin ve iltihabın az olduğu mide zarı hasarının (gastropati) nedenleri arasında şunlar bulunur[2, 3]:
- Helicobacter pylori (kısaca H. pylori, halk arasında "mide mikrobu") adlı bakterinin yol açtığı enfeksiyon[1, 3],
- ibuprofen gibi iltihap giderici ağrı kesiciler ve aspirin[1, 3],
- fazla alkol[1, 3],
- ağır yaralanma, yanık ya da ağır hastalık gibi vücudu çok zorlayan durumlar (stres gastriti)[1, 3],
- midenin bir bölümünün alındığı ameliyatlar (örneğin bazı obezite ameliyatları): bunlar safranın ince bağırsaktan mideye geri kaçmasına yol açabilir[1, 3],
- bağışıklık sisteminin mide zarına saldırması (otoimmün gastrit)[1, 3].
Daha seyrek nedenler arasında çölyak hastalığı, kemoterapi ve ışın tedavisi, Crohn hastalığı gibi sindirim kanalında iltihap yapan hastalıklar, besin alerjileri ve çoğunlukla bağışıklığı zayıf kişilerde görülen başka enfeksiyonlar vardır[3].
H. pylori'nin yol açtığı gastrit, en sık görülen gastrit türüdür[2]. NIDDK'ye göre dünya nüfusunun yaklaşık yarısında H. pylori bulunur ve mikrop çoğunlukla çocuklukta alınır[2]. Mikrobu taşıyanların hemen hepsinde uzun süreli (kronik) gastrit gelişir[2]; mikrop hazımsızlığa, mide ülserine ve mide kanserine yol açabilir[10]. Nasıl bulaştığı hâlâ araştırılmaktadır: mikrobu taşıyan birinin kusmuğu, dışkısı ya da tükürüğüyle temas ve bunlarla kirlenmiş yiyecek ya da su yoluyla bulaşabilir[3].
Araştırmacılara göre yeme-içme, gastritin çoğu türünde önemli bir neden değildir[6]. Yine de çok fazla alkol mide zarında ani hasara, besin alerjisi ve seyrek olarak demir ilaçları gastrite yol açabilir[6].
Gastrit belirtileri nelerdir?
Gastrit çoğu kişide belirti vermez[3]. Belirti olursa şunlar görülebilir:
- karnın üst kısmında ağrı ya da rahatsızlık, hazımsızlık[1, 3],
- bulantı ya da kusma[1, 3],
- yemeğin başında çabuk doyma, yemekten sonra aşırı dolgunluk ya da şişkinlik[1, 3],
- iştahsızlık ve kilo kaybı[1, 3].
Gastrit mide zarında yara açarsa mide kanayabilir[3]. Mide kanamasının belirtileri şunlar olabilir: siyah, katran gibi dışkı ya da dışkıda kırmızı veya koyu kırmızı kan; kan kusma ya da kahve telvesine benzeyen kusmuk; karında kramp ya da ağrı; yorgunluk, nefes darlığı ya da baş dönmesi[3]. Bu belirtiler varsa hemen tıbbi yardım alın[3]. Hafif bir kanama dışkıda gözle görülmeyebilir[3]. H. pylori'ye bağlı gastrit ve otoimmün gastrit, besinlerdeki demirin emilmesini bozarak kansızlığa yol açabilir[2].
Gastrit ağrısı ne zaman hekime gösterilmeli?
Hazımsızlığınız 1 haftadan uzun sürüyorsa bir hekime görünün[1]. Hazımsızlığınız sık sık tekrarlıyorsa ya da demir eksikliğine bağlı kansızlığınız varsa da bir hekime görünün[13]. Karın ağrınız geçmiyor, tekrar ediyor ya da çok kötüleşiyorsa, karın ağrınızla birlikte geçmeyen ya da tekrarlayan şişkinliğiniz varsa ya da gebeyseniz ve karın ağrınız varsa ivedi değerlendirme için hekimden acil randevu isteyin[15].
Gastrit yakınmalarınızla birlikte iştahınız kesildiyse, çok az yemekle doyuyorsanız, istemeden kilo verdiyseniz, karnınızda kitle varmış gibi hissediyorsanız, yutmak ağrılı ya da zorsa ya da kusmanız geçmiyorsa ivedi değerlendirme için hekimden acil randevu isteyin: bunlar ciddi olabilir ve hızla kontrol edilmesi gerekir[1].
Yutma güçlüğünüz varsa ya da 55 yaş ve üstündeyseniz ve hazımsızlık, reflü ya da karnın üst kısmında ağrıyla birlikte kilo kaybediyorsanız gecikmeden bir hekime görünün: İngiliz kılavuzları bu durumlarda yemek borusu ve mide kanserinin hızla araştırılmasını ister[8, 9]. 55 yaş ve üstünde, tedaviye rağmen geçmeyen hazımsızlıkta ya da karnın üst kısmında ağrıyla birlikte kansızlıkta da gastroskopi yapılması düşünülebilir[8]. Bazı kişilerde yaş sınırı daha düşüktür: İngiliz Gastroenteroloji Derneği, hazımsızlığı olan ve 40 yaşın üstündeki kişilerde ailede yemek borusu ya da mide kanseri varsa ya da kişi mide kanseri riskinin yüksek olduğu bir bölgedense hızlı gastroskopi önerir[9]. Bu yaş sınırları İngiliz kılavuzlarına aittir; daha genç olmanız inceleme gerekmeyeceği anlamına gelmez: aynı kılavuz, hekimin kendi değerlendirmesiyle gastroskopiye gerek görebileceğini de belirtir[9].
Gastrit nasıl anlaşılır, hangi testler yapılır?
Hekiminiz yakınmalarınızı, geçirdiğiniz hastalıkları ve kullandığınız ilaçları sorar ve sizi muayene eder[4]. Gastritin nedenini bulmak için şu testler istenebilir:
- Nefes testi: özel bir içecek içersiniz, ardından nefesiniz H. pylori için incelenir[1, 4].
- Dışkı testi: dışkı örneğinde H. pylori ve gözle görülmeyen kan aranabilir[1, 4].
- Kan tahlili: gastritin başka nedenlerini ya da kansızlık gibi sonuçlarını araştırmak için istenebilir[1, 2, 4].
Proton pompası inhibitörleri (mide asidini azaltan bir ilaç grubu) nefes ve dışkı testinin sonucunu yanlışlıkla olumsuz çıkarabilir[11]; İngiliz kılavuzu bu testlerden önce bu ilaçlara 2 hafta ara verilmesini önerir[7]. Test tarihini ve ilaç aralarını hekiminizle planlayın; ilacınızı kendiniz bırakmayın.
Gastriti göstermek, nedenini bulmak ve yol açtığı sorunları tedavi etmek için gastroskopi yapılabilir[4]: ucunda kamera olan ince, esnek bir tüple midenin içine bakılır ve mide zarından küçük doku parçaları alınıp mikroskopta incelenir[4]. Hazımsızlığı olan çoğu kişide hemen gastroskopi gerekmez[9]. Hekiminiz uyarı belirtilerini ve kişisel risklerinizi değerlendirip hızlı gastroskopi gerekmediğine karar verirse, İngiliz Gastroenteroloji Derneği önce H. pylori için nefes ya da dışkı testi, mikrop varsa tedavi önerir[9].
Gastrit nasıl geçer, tedavisi nedir?
Tedavi, gastritin türüne ve nedenine göre seçilir[1, 5]. Tedavi yakınmaları azaltabilir ve sorun çıkma olasılığını düşürebilir[5]; tedavi edilmeyen gastrit kötüleşip mide ülserine yol açabilir[1].
H. pylori varsa: Kılavuzlar, mikrobu bulunan herkesin tedavi edilmesini önerir[11, 12]. Mikrobu yok etmek için birkaç ilaç birlikte kullanılır; bunlar çoğunlukla iki ya da daha fazla antibiyotik ve mide asidini azaltan bir ilaçtır[5]. Hekiminiz, mikrop dirençli olabileceği için daha önce aldığınız antibiyotikleri seçmeyebilir[5]. İlaçların bütün dozlarını hekiminizin söylediği gibi alın: ilacı erken bırakırsanız bazı mikroplar canlı kalabilir, enfeksiyon sürebilir ve mikrop antibiyotiklere dirençli hâle gelebilir[5]. Sigara da bu tedavinin etkisini azaltır[16].
Amerikan Gastroenteroloji Koleji'nin 2024 kılavuzu, tedavi edilen herkeste mikrobun yok olup olmadığının testle kontrol edilmesini önerir[10, 11]. Bu kontrol, ilaçlar bittikten en az 4 hafta sonra nefes, dışkı ya da biyopsi testiyle yapılır[5, 11]. Testin yanlışlıkla olumsuz çıkmaması için aynı kılavuz, testten önce proton pompası inhibitörlerine 2 hafta, antibiyotiklere ve bizmuta (bazı tedavilerde kullanılan bir ilaç) 4 hafta ara verilmesini ister[11]. Kontrol testini, test tarihini ve ilaç aralarını hekiminizle planlayın; ilacınızı kendiniz bırakmayın. Mikrop hâlâ varsa hekiminiz farklı ilaçlarla yeni bir tedavi verebilir[5].
Ağrı kesici ya da aspirin kullanıyorsanız: İbuprofen gibi iltihap giderici ağrı kesicileri ya da aspirini bırakmayı ve mümkünse başka bir ilaç denemeyi hekiminizle konuşun[1]. Hekiminiz bu ilacı bırakmanızı, dozunu azaltmanızı ya da başka bir ağrı kesiciye geçmenizi önerebilir; ağrı kesiciyle birlikte mide asidini azaltan bir ilaç da önerebilir[5].
Alkol neden oluyorsa: alkolü bırakmanız gerekebilir[1].
Yakınmalar için: Mide asidini azaltan ya da asidin mideyi ve yemek borusunu tahriş etmesini önleyen ilaçlar (antasitler, aljinatlar, proton pompası inhibitörleri) kullanılabilir[1]. Hafif hazımsızlıkta eczacınız da bu ilaçlardan önerebilir; bazıları yemekten sonra, bazıları yemekten önce alındığı için ilacın kullanma talimatını okuyun[1].
Otoimmün gastritte: besinlerdeki demirin ve B12 vitamininin emilimi bozulabilir ve kansızlık gelişebilir; bu hastalığın yol açabildiği B12 eksikliği kansızlığına pernisiyöz anemi denir[2]. Hekiminiz demir, folik asit ve B12 vitamini desteği önerebilir; pernisiyöz anemi gelişirse B12 iğnesi önerebilir[5].
Mide zarındaki yaralar ağır kanamaya yol açarsa kanama gastroskopiyle, ağır durumlarda ameliyatla durdurulabilir[5].
Gastrit kaç günde geçer?
Bu sayfadaki kaynaklar gastrit için bir iyileşme süresi vermez; tedavi gastritin türüne ve nedenine göre değişir[5]. Hazımsızlığınız 1 haftadan uzun sürüyorsa[1] ya da sık sık tekrarlıyorsa[13] bir hekime görünün; karın ağrınız geçmiyor, tekrar ediyor ya da çok kötüleşiyorsa ivedi değerlendirme için hekimden acil randevu isteyin[15].
Gastrit kansere dönüşür mü?
H. pylori'ye bağlı gastrit tedavi edilmezse ömür boyu sürebilir ve mide kanseri olasılığını artırır[2]. Bu gastrit ve otoimmün gastrit uzun sürerse mide zarındaki bezler kaybolabilir (atrofik gastrit); bu durum da mide kanseriyle ilişkilidir[2]. H. pylori'nin tedavisi, mikroba bağlı mide kanseri türlerinin riskini azaltır[16]. Bir ya da daha fazla risk etkeninin olması kanser olacağınız anlamına gelmez; risk etkeni olan pek çok kişide mide kanseri hiç gelişmez[16].
Gastritte ne yenir, nelerden kaçınılır?
Bu sayfadaki kaynaklarda gastriti iyileştirdiği gösterilmiş özel bir diyet yoktur. Beslenme, gastritin çoğu türünde önemli bir neden değildir[6]; İngiliz Gastroenteroloji Derneği de işlevsel hazımsızlıkta bir diyet tedavisini önermek için kanıtın yetersiz olduğunu belirtir[9]. Gastrit tanısı aldıysanız önce hekiminizin önerdiği tedaviye uyun; aşağıdakiler yakınmaları hafifletmeye yardım edebilir[1]:
- Çay, kahve, kola ve enerji içecekleri gibi kafeinli içecekleri azaltın[1].
- Fazla kilonuz varsa kilo verin[1].
- Yatmadan önceki 3–4 saat içinde yemek yemeyin[1].
- Alkol ve sigara kullanmayın[1].
- İltihap giderici ağrı kesicileri ya da aspirini düzenli kullanıyorsanız hekiminizle konuşun[1].
Hazımsızlığı tetikleyebilen ya da artırabilen etkenlere örnek olarak sigara, alkol, kahve, çikolata, domates, yağlı ya da baharatlı yiyecekler ve fazla kilo sayılır[7, 13]. Yakınmalarınızı tetiklediğini fark ettiğiniz yiyecek ve içecekleri mümkün olduğunca azaltın ya da bunlardan kaçının[7]. Beslenmenizi gereğinden fazla kısıtlamayın: bu, yetersiz beslenmeye ya da bozuk yeme alışkanlıklarına yol açabilir[9]. Yatağın baş tarafını yükseltmek ve akşam yemeğini yatmadan epey önce yemek bazı kişilere yardımcı olabilir[7]. İşlevsel hazımsızlıkta düzenli aerobik egzersiz (yürüyüş, bisiklet gibi nefesi hızlandıran hareket) önerilir[9].
Gastrit çölyak hastalığı ya da besin alerjisiyle ilişkiliyse hekiminiz diyet değişikliği önerebilir[5]. Vitamin gibi takviyeleri ya da bitkisel veya alternatif ürünleri kullanmadan önce hekiminizle konuşun[5, 6].
Gastrite hangi bölüm bakar?
Gastrit yakınmalarında ilk değerlendirmeyi aile hekiminiz yapabilir; gastrit düzelmezse ya da ağır yakınmalara yol açıyorsa sizi gastroenteroloji uzmanına yönlendirebilir; uzman midenin içine bakmak için gastroskopi yapabilir[1]. Gastroskopi hakkında ayrıntı: gastroskopi sayfası.
Kaynaklar
16
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti). Gastritis (gastrit): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 5 Ağustos 2026. Metin: www.nhs.uk.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK; ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri). Definition & Facts for Gastritis & Gastropathy (gastrit ve gastropati: tanım): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Ağustos 2019. Metin: www.niddk.nih.gov.
- NIDDK. Symptoms & Causes of Gastritis & Gastropathy (belirtiler ve nedenler): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Ağustos 2019. Metin: www.niddk.nih.gov.
- NIDDK. Diagnosis of Gastritis & Gastropathy (tanı): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Ağustos 2019. Metin: www.niddk.nih.gov.
- NIDDK. Treatment of Gastritis & Gastropathy (tedavi): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Ağustos 2019. Metin: www.niddk.nih.gov.
- NIDDK. Eating, Diet, & Nutrition for Gastritis & Gastropathy (beslenme): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Ağustos 2019. Metin: www.niddk.nih.gov.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Gastro-oesophageal reflux disease and dyspepsia in adults: investigation and management (CG184). Yayım: 3 Eylül 2014; son güncelleme: 18 Ekim 2019. Metin: www.nice.org.uk.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Suspected cancer: recognition and referral (NG12). Yayım: 23 Haziran 2015; son güncelleme: 15 Nisan 2026. Metin: www.nice.org.uk.
- Black CJ, Paine PA, Agrawal A, Aziz I, Eugenicos MP, Houghton LA, ve ark. British Society of Gastroenterology guidelines on the management of functional dyspepsia. Gut. 2022;71(9):1697–1723. doi: 10.1136/gutjnl-2022-327737. PubMed: 35798375.
- Chey WD, Howden CW, Moss SF, Morgan DR, Greer KB, Grover S, ve ark. ACG Clinical Guideline: Treatment of Helicobacter pylori Infection. Am J Gastroenterol. 2024;119(9):1730–1753. (Makalenin özetinden aktarıldı; tam metne erişilemedi.) doi: 10.14309/ajg.0000000000002968. PubMed: 39626064.
- American College of Gastroenterology (Amerikan Gastroenteroloji Koleji). ACG Guideline Highlights: Treatment of Helicobacter pylori Infection. Kaynak 10’daki 2024 kılavuzunun derneğin kendi hazırladığı tek sayfalık özeti. Metin: mediacdn.gi.org.
- Malfertheiner P, Megraud F, Rokkas T, Gisbert JP, Liou JM, Schulz C, ve ark. Management of Helicobacter pylori infection: the Maastricht VI/Florence consensus report. Gut. 2022;71(9):1724–1762. (Makalenin özetinden aktarıldı; tam metne erişilemedi.) doi: 10.1136/gutjnl-2022-327745. PubMed: 35944925.
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti). Indigestion (hazımsızlık): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 5 Mayıs 2023 (bir sonraki gözden geçirme tarihi olan 5 Mayıs 2026 geçmiş). Metin: www.nhs.uk.
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti). Stomach ulcer (mide ülseri): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 12 Ağustos 2025. Metin: www.nhs.uk.
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti). Stomach ache (karın ağrısı): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 26 Mayıs 2023 (bir sonraki gözden geçirme tarihi olan 26 Mayıs 2026 geçmiş). Metin: www.nhs.uk.
- National Cancer Institute (NCI; ABD Ulusal Kanser Enstitüsü). Stomach Cancer Causes and Risk Factors (mide kanserinin nedenleri ve risk etkenleri). Güncelleme: 8 Mayıs 2025. Metin: www.cancer.gov.
Tıbbi gözden geçirme: Op. Dr. Ömer Seyfullah Hasıripi,
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz. Şikâyetiniz için bir hekime başvurun.