Emzirirken ya da başka zaman memede ağrılı, kızarık şişlik: neden olur, ne yapılır?

Mastit ve meme apsesi (memede iltihap)

Kısaca

Mastit memenin iltihabıdır: memenin bir bölümü şişer, ısınır ve ağrır; en sık emzirme döneminde görülür. Emzirme dönemindeki mastit çoğu zaman evde alınan önlemlerle geçer ve emzirmeyi sürdürmek önerilir; memede irin toplanırsa (apse) iğneyle ya da küçük bir kesiyle boşaltılır. Emzirmediğiniz bir dönemde memede kızarıklık ya da şişlik ise gecikmeden muayene gerektirir.

Bu sayfada
Bir memenin yandan kesit çizimi, yan yana iki bölme; meme başı resmin solunda, göğüs duvarı sağında, baş tarafı yukarıda. İki bölmede taban aynı: ince bir deri bandı memeyi sarıyor ve alttaki meme altı kıvrımından göğüs duvarına dönüyor; öndeki sade meme başının çevresinde biraz koyu bir halka (areola) var. Çizimde meme başının gerisinden göğüs duvarına doğru yelpaze gibi açılan altı süt bezi lobu, dallanan kanallarının ucundaki üzüm salkımı gibi küçük keseciklerden oluşuyor; kanallar meme başına uzanıyor. Lobların çevresi ve arası açık sarı yağ dokusuyla dolu. Arkada kiremit rengi göğüs kası, onun gerisinde beş oval kaburga kesiti var. Sol bölmede (mastit) memenin üst yarısında, dar ucu meme başına bakan kama biçiminde bir bölge yarı saydam gül kırmızısına boyanmış; bu bölge hafifçe şişmiş: içindeki bez kümeleri biraz aralanmış, üzerindeki deri hafifçe kabarık ve biraz kızarmış. Sağ bölmede (apse) aynı şişkin kamanın içinde, ince kırmızı duvarlı, krem-sarı irinle dolu yuvarlak bir cep var; cep deriye de göğüs kasına da değmiyor.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Bir memenin yandan kesit çizimi, yan yana iki bölme; meme başı resmin solunda, göğüs duvarı sağında, baş tarafı yukarıda. İki bölmede taban aynı: ince bir deri bandı memeyi sarıyor ve alttaki meme altı kıvrımından göğüs duvarına dönüyor; öndeki sade meme başının çevresinde biraz koyu bir halka (areola) var. Çizimde meme başının gerisinden göğüs duvarına doğru yelpaze gibi açılan altı süt bezi lobu, dallanan kanallarının ucundaki üzüm salkımı gibi küçük keseciklerden oluşuyor; kanallar meme başına uzanıyor. Lobların çevresi ve arası açık sarı yağ dokusuyla dolu. Arkada kiremit rengi göğüs kası, onun gerisinde beş oval kaburga kesiti var. Sol bölmede (mastit) memenin üst yarısında, dar ucu meme başına bakan kama biçiminde bir bölge yarı saydam gül kırmızısına boyanmış; bu bölge hafifçe şişmiş: içindeki bez kümeleri biraz aralanmış, üzerindeki deri hafifçe kabarık ve biraz kızarmış. Sağ bölmede (apse) aynı şişkin kamanın içinde, ince kırmızı duvarlı, krem-sarı irinle dolu yuvarlak bir cep var; cep deriye de göğüs kasına da değmiyor.
  1. 1 Meme başı
  2. 2 Süt kanalları
  3. 3 Süt bezleri
  4. 4 Yağ dokusu
  5. 5 Göğüs kası
  6. 6 Kaburga
  7. 7 Kama biçiminde iltihaplı bölge (mastit)
  8. 8 İrin cebi (apse)
Çizimin açıklaması

Süt, küçük keseciklerden oluşan süt bezlerinde yapılır ve süt kanallarıyla meme başına taşınır. Solda (mastit): memenin şişip iltihaplanan bir bölümü burada kama biçiminde gösterilmiştir. Sağda (apse): iltihaplı bölgenin içinde, duvarla çevrili bir irin cebi oluşur.[1, 2, 13, 18, 19]

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Cancer Research UK / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. İngilizce yazılar ve işaret çizgileri çıkarıldı; kaynaktaki meme çizgisi ve meme başının yeri korunup yalnız alt ucu meme altı kıvrımını tamamlayacak biçimde yeniden çizildi; deri, meme başı ve çevresindeki halka, süt bezleri, kanallar, göğüs kası ve kaburgalar yeniden çizildi, yağ dokusu boyandı; iltihaplı kama, hafif şişliği (içindeki bez kümeleri biraz aralandı, üstündeki deri hafifçe kabartıldı), üzerindeki kızarık deri ve irin cebi eklendi; numaralı etiketler eklendi. Bu uyarlama da CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.

Mastit nedir?

Mastit, memenin iltihabıdır[1]. En sık emzirme döneminde, özellikle doğumdan sonraki ilk haftalarda görülür, ama emzirmenin her döneminde çıkabilir[2, 13]. Emzirme dönemindeki mastit, süt kanallarının daralmasından iltihaba, bakteriyel enfeksiyona ve irin birikmesine (apse) uzanan bir yelpazedir[1]. Mastit geçiren kadınların yaklaşık yüzde 3 ile 11'inde apse gelişir[1].

Mastit belirtileri nelerdir?

Mastit çoğunlukla tek memede ve hızla başlar[13]. Memenin bir bölümü şişer, dokununca sıcak ve ağrılıdır; kızarabilir, ama esmer ya da koyu tenli ciltte kızarıklık zor görülür[13]. Memede kama biçiminde bir sertlik, yanıcı bir ağrı ve meme başından beyaz ya da kan çizgili bir akıntı da olabilir[13].

Ateş, üşüme-titreme, yorgunluk ve vücut ağrıları gibi gribe benzer yakınmalar eşlik edebilir[13]; bunlar enfeksiyon olmadan, yalnız iltihaba bağlı da görülebilir[1]. Ateş her zaman olmaz[2].

Sütün gelmesine bağlı dolgunluk ise genellikle doğumdan sonraki 3.–5. günlerde iki memede birden ağrı, sertlik ve şişlik yapar; Academy of Breastfeeding Medicine (ABM) bunu mastitten ayrı sayar[1]. Uzun bir uykudan sonra sabah görülen ağrı ve kızarıklık da genellikle enfeksiyon değildir[1].

Doğumdan sonraki ilk 6 hafta, sepsis (enfeksiyona karşı gelişen, hayatı tehdit edebilen ağır tepki) için yüksek risk dönemidir ve sepsis yüksek ateş olmadan da görülebilir[12, 16]. Bastırınca solmayan bir döküntü, vücut ısısının çok düşmesi ya da 18 saattir hiç idrar yapmamak da sepsis işareti olabilir: bunlarda ya da sepsis kuşkusunda 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin; acile kendiniz araç kullanarak gitmeyin[12, 16].

Mastit neden olur?

Emzirme dönemindeki mastitin nedeni tartışmalıdır: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Cochrane derlemesi, sütün memeden yeterince boşaltılamamasını önemli bir neden sayar[2, 3]; ABM ise bunun kanıtlanmadığını, fazla süt yapımının ve memeyi "boşaltmak" için sağmanın iltihabı artırdığını, derin masajın da apse riskini artırdığını belirtir[1]. Mastit bulaşıcı değildir; kötü hijyenden ya da belirli bir yiyecekten kaynaklandığına dair kanıt yoktur[1].

Apse, hızla tedavi edilmeyen bir mastitten gelişebilir; mastitin erken tedavisi bu olasılığı azaltabilir[14]. Yakın zamanda mastit ya da daha önce apse geçirmiş olmak da apse olasılığını artırır[14].

Mastite ne iyi gelir?

Emzirme dönemindeki mastit çoğu zaman evde alınan önlemlerle geçer[1, 13]. Emzirmeyi sürdürmek iyileşmeye yardım edebilir[2, 14]; mastitli memedeki süt bebek için güvenlidir[1]. DSÖ'ye göre süt irinli görünse bile emzirmek genellikle güvenlidir, emzirmeyi bırakmak ise durumu kötüleştirebilir[2]. Şunlar önerilir:

  • Bebeğiniz istedikçe ve istediği kadar emzirin[13].
  • Emzirmek çok ağrılıysa ya da bebeğiniz o memeyi almıyorsa, ona yetecek kadar sütü elle sağın; bebeğin ihtiyacından fazla süt sağmayın[1, 13].
  • Bebeğin memeyi doğru kavraması için ebe ya da emzirme danışmanından destek alın[13].
  • Memeye derin masaj yapmayın, bastırmayın; dokunuşunuz hafif olsun[1, 13].
  • Memeye yağ, krem ya da tuzlu su uygulamayın[1, 13].
  • Ağrı ve ateş için parasetamol ya da ibuprofen kullanılabilir; ağrı kesici olarak aspirin almayın[1, 13].
  • Dinlenin; rahat, destekleyici bir sütyen giyin, iyileşene dek dar giysiden kaçının[13].

Sıcak ya da soğuk uygulama konusunda kaynaklar ayrışır: Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS) saatte 10 dakika soğuk kompres önerir[13]; Academy of Breastfeeding Medicine (ABM) buzu önerir, sıcağın yakınmaları artırabileceğini ama bazı kadınları rahatlatabileceğini belirtir[1]; DSÖ ise ağrıyı hafifletmesi ve sütün akmasına yardım etmesi için ılık kompres önerir[2]. Sütün ne sıklıkla boşaltılacağı da tartışmalıdır: DSÖ sütün etkili boşaltılmasını tedavinin temeli sayar ve sık emzirmeyi önerir[2]; ABM ise fazla emzirmenin ve sağmanın iltihabı artırabileceğini söyler[1].

Meme başının çevresi süt gelmeyecek kadar şişmişse ABM, şişlik geçene dek bebeğin öbür memeden beslenmesini önerir[1].

Mastit tedavisi nasıl yapılır?

Antibiyotik her mastitte gerekmez: Academy of Breastfeeding Medicine (ABM) antibiyotiği bakteriyel mastite ayırır, çünkü gereksiz kullanım memedeki bakteri dengesini bozar ve dirençli mikropların gelişmesini kolaylaştırır[1]. DSÖ'ye göre belirtiler başlangıçtan itibaren ağırsa ya da sütün daha iyi boşaltılmasına karşın 12–24 saatte düzelmezse antibiyotik verilir[2].

Antibiyotiği hekiminizin söylediği süre boyunca kullanın: DSÖ'ye göre geciken ya da yarım kalan tedavi apse ve yineleme olasılığını artırır[2]. Emzirirken antibiyotiğin çok az bir kısmı süte geçebilir; bu genellikle bebek için risk oluşturmaz, ama bebeği huzursuz edebilir[1, 13]. Antibiyotiğe başladıktan iki gün sonra düzelme yoksa sütten mikrop üretme testi (kültür) istenebilir[1, 2].

Tedaviye karşın geçmeyen ya da aynı yerde tekrarlayan mastitte, altta bir kitle, granülomatöz mastit ya da nadiren kanser olup olmadığına görüntülemeyle, gerekirse biyopsiyle bakılır[1, 4].

Meme apsesi nasıl boşaltılır, ameliyat gerekir mi?

İrin mutlaka boşaltılmalıdır; boşaltılmadan yalnız antibiyotikle yarar beklenmez[1, 2]. İrin iğneyle, çoğunlukla ultrason eşliğinde çekilir ya da ciltte küçük bir kesiyle boşaltılır[2, 14]. İğneyle boşaltma yerel uyuşturmayla, çoğu zaman ayakta yapılır ve birkaç kez tekrarlanması gerekebilir; kesiyle boşaltma yerel ya da genel anesteziyle yapılabilir; çoğu kişi aynı gün evine döner[2, 3, 14].

Bir memenin yandan kesit çizimi, yan yana iki bölme; meme başı resmin solunda, göğüs duvarı sağında, baş tarafı yukarıda. İki bölmede taban ve apse aynı: ince deri bandı, önde sade meme başı ve çevresinde biraz koyu halka (areola), yelpaze gibi açılan süt bezi lobları ve kanalları, açık sarı yağ dokusu, arkada kiremit rengi göğüs kası ve beş oval kaburga kesiti; memenin üst yarısında şişkin, gül kırmızısı, kama biçiminde iltihaplı bir bölge ve içinde ince kırmızı duvarlı, krem-sarı irinle dolu yuvarlak bir irin cebi. Sol bölmede (iğneyle boşaltma): memenin üst yamacında, derinin üzerinde, irin cebinin tam üstünde düz yüzüyle açık gri bir ultrason probu duruyor; probun hemen yanında ince, düz, koyu gri bir iğne deriden ve yağ dokusundan geçip ucuyla irin cebinin içine giriyor; iğnenin dışarıdaki ucuna bağlı şırınganın şeffaf gövdesinde krem-sarı irin var, piston biraz geri çekilmiş. Sağ bölmede (küçük kesiyle boşaltma): irin cebinin tam üstünde deride küçük bir kesi var, iki kenarı ve aralarındaki irin görünüyor; cebi kesiye dar, hafif eğri bir kanal bağlıyor; kesinin yanında deri üzerinde küçük yuvarlak bir irin damlası ve onun ardından meme başına doğru inen kısa, ince bir irin izi duruyor. Meme başında, kasta ve kaburgalar arasında alet ya da kesi yok; çizimde el, kan, dren ve yazı yok.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Bir memenin yandan kesit çizimi, yan yana iki bölme; meme başı resmin solunda, göğüs duvarı sağında, baş tarafı yukarıda. İki bölmede taban ve apse aynı: ince deri bandı, önde sade meme başı ve çevresinde biraz koyu halka (areola), yelpaze gibi açılan süt bezi lobları ve kanalları, açık sarı yağ dokusu, arkada kiremit rengi göğüs kası ve beş oval kaburga kesiti; memenin üst yarısında şişkin, gül kırmızısı, kama biçiminde iltihaplı bir bölge ve içinde ince kırmızı duvarlı, krem-sarı irinle dolu yuvarlak bir irin cebi. Sol bölmede (iğneyle boşaltma): memenin üst yamacında, derinin üzerinde, irin cebinin tam üstünde düz yüzüyle açık gri bir ultrason probu duruyor; probun hemen yanında ince, düz, koyu gri bir iğne deriden ve yağ dokusundan geçip ucuyla irin cebinin içine giriyor; iğnenin dışarıdaki ucuna bağlı şırınganın şeffaf gövdesinde krem-sarı irin var, piston biraz geri çekilmiş. Sağ bölmede (küçük kesiyle boşaltma): irin cebinin tam üstünde deride küçük bir kesi var, iki kenarı ve aralarındaki irin görünüyor; cebi kesiye dar, hafif eğri bir kanal bağlıyor; kesinin yanında deri üzerinde küçük yuvarlak bir irin damlası ve onun ardından meme başına doğru inen kısa, ince bir irin izi duruyor. Meme başında, kasta ve kaburgalar arasında alet ya da kesi yok; çizimde el, kan, dren ve yazı yok.
  1. 1 İrin cebi (apse)
  2. 2 Ultrason probu
  3. 3 İğne
  4. 4 Çekilen irin
  5. 5 Ciltteki küçük kesi
  6. 6 Dışarı akan irin
  7. 7 Meme başı
Çizimin açıklaması

Memedeki irin cebi (apse) mutlaka boşaltılır. Solda: ultrason probu cebi gösterirken bir iğne deriden cebin içine ilerletilir ve irin şırıngaya çekilir. Sağda: cebin üzerinde ciltte açılan küçük bir kesiden irin dışarı akar.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Cancer Research UK / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. İngilizce yazılar ve işaret çizgileri çıkarıldı; kaynaktaki meme çizgisi ve meme başının yeri korunup yalnız alt ucu meme altı kıvrımını tamamlayacak biçimde yeniden çizildi; deri, meme başı ve çevresindeki halka, süt bezleri, kanallar, göğüs kası ve kaburgalar yeniden çizildi, yağ dokusu boyandı; iltihaplı kama, üzerindeki kızarık deri ve irin cebi eklendi; sol bölmeye ultrason probu, iğne ve şırınga, sağ bölmeye küçük kesi, kanal ve dışarı akan irin eklendi; numaralı etiketler eklendi. Bu uyarlama da CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.

Apse, enfeksiyon nedeniyle memede irin birikmesidir; genellikle ciddi değildir, ama hastanede tedavi gerektirir[14]. Memede ağrılı bir yumru ya da şişlik, sıcaklık ya da kızarıklık, ateş ve genel bir kötülük hissi yapabilir[14]; ateş düşebilir ya da düşüp yeniden yükselebilir[1]. Mastit sırasında memede giderek büyüyen ağrılı bir şişlik belirirse aynı gün bir hekime görünün[1, 14].

Apse kuşkusunda ilk yapılan inceleme ultrasondur[4, 14]. 30 yaşın üstünde ya da kanser kuşkusu varsa emzirirken de güvenli olan mamografi çekilebilir, çünkü apse iltihaplı meme kanserine benzeyebilir[4].

2015 tarihli Cochrane derlemesi hangi yöntemin daha iyi olduğunu belirlemek için kanıtı yetersiz bulmuştur; iğneyle boşaltmada tedavi daha sık başarısız olmuş (düşük kaliteli kanıt), emzirme ise bir çalışmada daha sık sürdürülmüştür[3]. Amerikan Radyoloji Koleji (ACR), iyileşme oranları benzer, fistül ve emzirmeye ara verme daha seyrek olduğu için iğneyle boşaltmayı çoğu durumda ilk seçenek sayar[4]. Büyük ya da birden fazla apsede kesiyle boşaltma gerekebilir[3, 5].

İşlemden sonra etkilenen memeden emzirmeye devam edilmesi önerilir[1, 2]; bebeğin ağzı yaraya ya da irine değmemelidir[3]. İğneyle ya da boruyla (dren) boşaltmadan sonra yaradan süt sızması (süt fistülü) 100 kadında 2'den azında görülür[1]. Apsenin birkaç gün ile birkaç hafta içinde tümüyle iyileşmesi beklenir[14]; memede küçük bir sertlik haftalarca hissedilebileceği için iyileşme muayene ve görüntülemeyle izlenir[1].

Emzirmiyorken mastit neden olur?

Emzirmeyen kadınlarda ve erkeklerde de mastit görülebilir[13]. Sigara, meme başının zarar görmesi (örneğin delme ya da egzama), meme protezi, şeker hastalığı gibi bağışıklığı zayıflatan bir hastalık ve meme başı çevresindeki kılları tıraşla ya da cımbızla almak buna yol açabilir[13].

Emzirme dışındaki mastitin iki ana türü, çoğunlukla sigara içenlerde görülen meme başı çevresindeki süt kanallarının iltihabı (periduktal mastit) ve granülomatöz mastittir[5, 6]. İkisi de kitle ya da apse yapar, yaklaşık 9–12 ay sürer ve sık tekrarlar[5]. Periduktal mastitte hangi tedavinin daha uygun olduğu tartışmalıdır; seçenekler sigarayı bırakmak, antibiyotik ve irinin boşaltılmasıdır, ameliyat geçmeyen durumlara ayrılır[6].

Emzirmediğiniz bir dönemde memedeki kızarıklık ve şişlik iltihaplı meme kanseriyle karışabilir: bu kanser türü olan birçok kadına önce yanlışlıkla mastit tanısı konur[7]. Bu yüzden ultrason, kanser kuşkusunda mamografi de yapılır; tanı, kalın iğneyle alınan doku örneğiyle (biyopsi) doğrulanır[5, 7].

Granülomatöz mastit nedir?

Nedeni bilinmeyen (idiyopatik) granülomatöz mastit, uzun süren, iyi huylu bir meme iltihabıdır[8, 11]. Nadirdir, ama Türkiye gibi bazı bölgelerde daha sık bildirilir[8, 10, 11]. Memede ağrı yapan ya da yapmayan bir kitleyle başlar; kitle hızla büyüyüp kızarabilir, ilerledikçe apse ve ciltte akıntılı ağızlar oluşabilir; ateş genellikle olmaz[8]. Kansere benzeyebildiği için tanı biyopsiyle konur[9, 11]; verem (tüberküloz) testlerinin her hastada gerekip gerekmediği konusunda kaynaklar ayrışır[8, 9, 11].

Hastaların yarıya varan bölümünde hastalık tedavisiz 2–24 ay içinde geçer[10]. Türk uzlaşısına göre küçük hastalıkta ve gebelik ya da emzirme döneminde ilk seçenek yakın izlem, ciltte yara gibi bulgularla seyreden yaygın hastalıkta kortizon türü ilaçlardır; apseler boşaltılır[10, 11]. Ameliyatın yeri tartışmalıdır: uluslararası uzlaşı seçilmiş karmaşık lezyonlarda geniş cerrahi çıkarmayı önerir[8]; Türk uzlaşısı ise yaygın olmayan hastalıkta ameliyatın ilk tedavi olmamasını ister ve sınırlı çıkarmalardan sonra hastalığın yüzde 23–50 oranında tekrarladığını belirtir[10].

Mastite hangi bölüm bakar?

Memedeki iltihaba ve apseye genel cerrahi bölümü bakar; apseyi bu bölüm ya da radyoloji boşaltır, ultrason ve mamografi de radyolojide yapılır. Emziriyorsanız ilk muayeneyi aile hekiminiz ya da iş yeri hekiminiz yapabilir; gerekli görürse sizi genel cerrahiye yönlendirebilir.

Kaynaklar

19
  1. Mitchell KB, Johnson HM, Rodríguez JM, Eglash A, Scherzinger C, Widmer K, ve ark. Academy of Breastfeeding Medicine Clinical Protocol #36: The Mastitis Spectrum, Revised 2022. Breastfeed Med. 2022;17(5):360–376. doi: 10.1089/bfm.2022.29207.kbm. PubMed: 35576513.
  2. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ). Mastitis: causes and management. WHO/FCH/CAH/00.13. Cenevre: DSÖ; 2000. Metin: iris.who.int.
  3. Irusen H, Rohwer AC, Steyn DW, Young T. Treatments for breast abscesses in breastfeeding women. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(8):CD010490. doi: 10.1002/14651858.CD010490.pub2. PubMed: 26279276.
  4. Expert Panel on Breast Imaging: Dogan BE, Salkowski LR, Weinstein SP, ve ark. ACR Appropriateness Criteria: Breast Imaging During Lactation. J Am Coll Radiol. 2026;23(8):1768–1785. doi: 10.1016/j.jacr.2026.03.002. PubMed: 41885663.
  5. Zhou F, Shang XC, Tian XS, Yu ZG; Chinese Society of Breast Surgery. Clinical practice guidelines for diagnosis and treatment of patients with non-puerperal mastitis: Chinese Society of Breast Surgery (CSBrS) practice guideline 2021. Chin Med J (Engl). 2021;134(15):1765–1767. doi: 10.1097/cm9.0000000000001532. PubMed: 34039865.
  6. Mitchell KB, Johnson HM, Eglash A; Academy of Breastfeeding Medicine. ABM Clinical Protocol #30: Breast Masses, Breast Complaints, and Diagnostic Breast Imaging in the Lactating Woman. Breastfeed Med. 2019;14(4):208–214. doi: 10.1089/bfm.2019.29124.kjm. PubMed: 30892931.
  7. Dawood S, Merajver SD, Viens P, Vermeulen PB, Swain SM, Buchholz TA, ve ark. International expert panel on inflammatory breast cancer: consensus statement for standardized diagnosis and treatment. Ann Oncol. 2011;22(3):515–523. doi: 10.1093/annonc/mdq345. PubMed: 20603440.
  8. Yuan QQ, Xiao SY, Farouk O, Du YT, Sheybani F, Tan QT, ve ark. Management of granulomatous lobular mastitis: an international multidisciplinary consensus (2021 edition). Mil Med Res. 2022;9(1):20. doi: 10.1186/s40779-022-00380-5. PubMed: 35473758.
  9. Emiroglu M, Akcan A, Velidedeoglu M, Girgin S, Aytac O, Canturk NZ, ve ark. Diagnosis, Approach, and Clinical Classification of Idiopathic Granulomatous Mastitis: Consensus Report. Breast Care (Basel). 2024;19(5):243–251. doi: 10.1159/000541482. PubMed: 39439860.
  10. Emiroglu M, Cetin K, Yilmaz KB, Velidedeoglu M, Girgin S, Akcan A, ve ark. Idiopathic Granulomatous Mastitis: A Consensus Report on Treatment and Follow-Up Approaches Based on the Turkish Clinical Classification. Breast Care (Basel). 2025;20(4):248–255. doi: 10.1159/000544967. PubMed: 40860773.
  11. Emiroğlu M, Yılmaz KB, Çetin K, Velidedeoğlu M, Esendağlı G, Kayadibi Y, ve ark. Idiopathic granulomatous mastitis: A narrative review based on the Turkish consensus classification. Turk J Surg. 2026;42(1):1–12. doi: 10.47717/turkjsurg.2026.2025-8-40. PubMed: 41766585.
  12. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Suspected sepsis in pregnant or recently pregnant people: recognition, diagnosis and early management. NICE guideline NG255, 19 Kasım 2025. Metin: www.nice.org.uk.
  13. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Mastitis: hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 17 Mart 2023. Metin: www.nhs.uk.
  14. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Breast abscess (meme apsesi): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 14 Haziran 2023. Metin: www.nhs.uk.
  15. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Breast pain (meme ağrısı): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 3 Mayıs 2023. Metin: www.nhs.uk.
  16. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Sepsis: hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 14 Mayıs 2026. Metin: www.nhs.uk.
  17. healthdirect Australia (Avustralya hükümetinin desteklediği sağlık bilgi hizmeti). Mastitis: hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Nisan 2024. Metin: www.healthdirect.gov.au.
  18. National Cancer Institute (NCI). What Is Breast Cancer?: resmî hasta bilgisinin meme anatomisi bölümü. Son güncelleme: 2 Aralık 2025. Tam sayfaya erişim: 4 Ekim 2026. Metin: www.cancer.gov.
  19. National Cancer Institute (NCI), SEER Training Modules. Anatomy: Anatomy of the Female Breast. Son güncelleme: 10 Ocak 2025. Tam sayfaya erişim: 4 Ekim 2026. Metin: training.seer.cancer.gov.

Tıbbi gözden geçirme: Op. Dr. Ömer Seyfullah Hasıripi,

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz. Şikâyetiniz için bir hekime başvurun.