Kolonoskopi nedir, neden yapılır?
Kolonoskopide ince boru kalın bağırsağın tamamı boyunca ilerletilir ve borudaki kamera bağırsağın iç yüzünü görüntüler[1, 4]. Kolonoskopi; kalın bağırsak kanseri taramasında, dışkı testi gibi bir tarama testi anormal çıktığında, sindirim sistemiyle ilgili yakınmaların araştırılmasında ve polip ya da kalın bağırsak kanseri tedavisinden sonraki izlemde yapılır[4, 5]. Kalın bağırsak kanserinin başlıca öncüleri olan adenom türü polipleri bulup almak, bu kanserden korunmanın temel bir parçası sayılır[6].
Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın kalın bağırsak (kolorektal) kanseri taramasında 50-70 yaş aralığındaki erkek ve kadınlarda 2 yılda bir gaitada (dışkıda) gizli kan testi, 10 yılda bir de kolonoskopi yapılmaktadır[7]. Anne, baba, kardeş ya da çocuğunuzda kalın bağırsak kanseri ya da ileri polip (ileri adenom) bulunduysa ya da ailenizde Lynch sendromu gibi kalıtsal bir kanser sendromu varsa bunu hekiminize söyleyin; tarama daha erken başlayabilir[4, 8]. Kalıtsal bir sendrom yoksa Amerikan kılavuzu, kanser ya da raporla doğrulanmış ileri polip bu yakınlarınızdan birinde 60 yaşından önce ya da ikisinde herhangi bir yaşta bulunduysa, 40 yaşında ya da en genç tanı yaşından 10 yıl önce (hangisi daha erkense) başlayıp 5 yılda bir kolonoskopi önerir[4, 8]. Makattan kanama gibi bir yakınmanız varsa tarama yaşını beklemeden hekime görünün[4, 8].
Kolonoskopiye hangi bölüm bakar?
Kolonoskopiye genel cerrahi ve gastroenteroloji (sindirim sistemi hastalıkları) bölümleri bakar. İlk değerlendirmeyi aile hekiminiz ya da iş yeri hekiminiz yapabilir; gerekli görürse sizi uygun bölüme yönlendirebilir.
Kolonoskopi öncesi nasıl beslenmeli?
Beslenmede size verilen yazılı hazırlık kâğıdını izleyin; aşağıdaki bilgiler kılavuzların genel önerilerini açıklar.
Avrupa kılavuzu, işlemden önceki gün lifi (posası) az bir diyet önerir[9]. Araştırmalarda bu diyette kabuğu soyulup çekirdeği çıkarılmış bazı taze meyvelere ve pişmiş sebzelere (örneğin elma, havuç), peynire, ete, balığa ve beyaz ekmeğe izin verildi[9]. Tam tahıllı ekmeğe, müsliye, esmer pirince ve portakal, mantar gibi bazı meyve ve sebzelere ise izin verilmedi[9]. Temizlik ilacını iki bölümde içen hastalarda, birkaç gün süren diyetin tek günlük diyete ek bir yararı olmadığı rastgele gruplu bir çalışmada gösterildi[9].
İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS'in hasta sayfası ise işlemden önceki 2 gün boyunca sade yiyecekler önerir[1]. Sossuz tavuk, beyaz pirinç, makarna ya da beyaz ekmek ve berrak çorba bunlara örnektir[1]. Kaynaklar gün sayısında ayrıştığı için, kaç gün diyet yapacağınızı ve hangi yiyeceklerin (örneğin yoğurt ya da süt) serbest olduğunu biriminizin size verdiği liste belirler[1, 9].
Kolonoskopi hazırlığı nasıl yapılır?
Bağırsak iyi temizlenmezse incelemenin doğruluğu düşer, önemli bulgular gözden kaçabilir ve kolonoskopinin tekrarlanması gerekir[9]. Temizlik ilacını talimattaki gibi içmezseniz işlem yapılamayabilir[1].
Dr. Hasıripi'nin hastalarına verdiği yazılı hazırlık kâğıdında iki yöntem bulunur. Yalnız hekiminizin işaretlediği yöntemi uygulayın; iki yöntemi birlikte kullanmayın. Hazırlık kâğıdınız yoksa ya da hiçbir yöntem işaretlenmemişse hazırlığa başlamadan 444 44 84'ü arayın.
- Yöntem 1: Poşet ilaç (sodyum pikosülfat ve magnezyum sitrat) ve lavman. Diyet işlemden 2 gün önce başlar.
- Yöntem 2: 4 litre hazırlanmış temizlik ilacı (polietilen glikol). Diyet işlemden önceki gün başlar.
Saatler, miktarlar, sıvı talimatı ve uyarılar elinizdeki kâğıtta yazılıdır. Kâğıt ve hekiminizin talimatı esastır. Böbrek ya da kalp yetmezliğiniz ya da sıvı kısıtlamanız varsa hazırlığa başlamadan ekibe söyleyin.
Aşağıdaki kılavuz bilgileri size verilen hazırlık planının yerine geçmez. Kâğıdınızdaki ilaç saatlerini veya sıvıyı bırakma saatini kendiniz değiştirmeyin.
Avrupa kılavuzu, planlı kolonoskopide ilacın bir bölümünü önceki akşam, kalanını işlem günü içmeyi (bölünmüş doz) önerir[9]. Öğleden sonraki işlemlerde ilacın tamamını aynı gün içmek de kabul edilebilir bir seçenektir[9]. Avrupa kılavuzuna göre son bölüme işlemden en çok 5 saat önce başlanmalı ve işlemden en az 2 saat önce bitirilmelidir[9]. Kılavuzlarda, sakinleştirici verilecek işlemlerden önce berrak sıvılara en az 2 saat ara verilmesi önerilir[9]. İçebileceğiniz sıvılar ve bırakma saati için hazırlık kâğıdınızı izleyin. Yiyip içmeyi ne zaman bırakacağınızı biriminiz söyler[1]. Temizlik ilacına başladıktan sonra evde, tuvalete yakın kalın[1].
Temizlik için klinik olarak doğrulanmış, yüksek ya da düşük hacimli farklı ilaçlar kullanılabilir[9]. Ağır böbrek ya da kalp yetmezliğiniz varsa birime söyleyin: bazı temizlik ilaçları bu durumlarda önerilmez[9]. Sıvı ile tuz dengesi bozulabilecek kişilerde ilaç kişiye göre seçilir[9]. Avrupa kılavuzuna göre lavman, olağan hazırlıkta ayrıca önerilmez[9].
Bazı hazırlık planlarında ise hekiminiz lavman da verebilir. Size lavman verildiyse yazılı talimata uyun; kendi başınıza ek lavman kullanmayın.
Kolonoskopi öncesi ilaçlar kesilir mi?
Gebeyseniz ya da herhangi bir ilaç (örneğin insülin ya da şeker tableti) kullanıyorsanız, talimatı alır almaz birime bildirin; işlem günü ilaçlarınızı yanınızda getirin[1]. Kan sulandırıcı ilaçlarda plan, polip alınıp alınmayacağına (polip alınması kanama açısından yüksek riskli sayılır) ve ilacı hangi nedenle kullandığınıza göre değişir[10]. Size, ilacı bırakmanın pıhtı, sürdürmenin kanama riski anlatılmalıdır[10]. Avrupa ve Kuzey Amerika kılavuzları hangi ilaca ara verileceği ve kaç gün önce bırakılacağı konusunda ayrışır[10, 11]. Bu yüzden ilacı kendi kendinize bırakmayın; birime ve ilacı yazan hekime danışın[1, 10].
GLP-1 grubu bir şeker ya da kilo ilacı (örneğin semaglutid) kullanıyorsanız bunu mutlaka söyleyin: bu ilaçlar mide boşalmasını yavaşlatabildiğinden sakinleştirici ilaç planı kişiye göre yapılır[12]. Ağızdan alınan demir ilacına, dışkıyı boyayıp kabızlık yapabildiği için temizlikten önce genellikle ara verilir; bunu da birime ya da ilacı yazan hekime danışın[13].
Gebelikte kolonoskopi yalnız güçlü bir neden varsa düşünülür[9, 13]. Emziriyorsanız emzirmeye ara verip vermeyeceğinizi birime sorun[9, 14].
Kolonoskopi nasıl yapılır, uyutulur mu?
Uyutulup uyutulmayacağınız ülkeye ve birime göre değişir: ABD'de kolonoskopi çoğunlukla sakinleştirici ya da anesteziyle yapılır; İngiltere'de ise hasta çoğunlukla uyanıktır ve rahat etmesi için ilaç önerilir[1, 4]. Size ağrı kesici, damardan verilen bir sakinleştirici (sedasyon) ya da solunarak alınan bir gaz (azot protoksit ile oksijen karışımı) önerilebilir; her birim bunların hepsini sunmayabilir[1, 14]. Avrupa kılavuzu sakinleştirici olarak propofol ve midazolamı önerir; ülkenin olanakları ve mevzuatı elverdiğinde ilk seçenek propofoldür[12]. İlaçsız kolonoskopi de sizin ve hekiminizin tercihine göre bir seçenektir; tanı amaçlı kolonoskopide ilaçsız yapılmanın, incelemenin tamamlanmasını ve adenom bulma oranını olumsuz etkilemediğine dair çok zayıf kanıt vardır[12, 14]. Hangi ilacın kullanılacağına, bilgilendirildikten sonra birlikte karar verilir[14].
İşlemde makattan ince, esnek bir boru girilir; borunun girdiğini hissedebilirsiniz[1]. Bağırsağı açmak için hava verildiğinden şişkinlik ya da tuvalete gitme isteği, boru ilerlerken de karın krampları olabilir[1]. Bulunan polipler aynı işlemde alınabilir ya da incelemek için doku örneği alınabilir[1].
Kolonoskopi ne kadar sürer?
Kolonoskopi sonrası nasıl beslenmeli, nelere dikkat edilmeli?
Ne zaman ve ne yiyeceğinizi biriminizin size vereceği taburcu bilgisine göre planlayın[12]. Kendinize geldiğinizde genellikle yiyip içebilirsiniz; o gün hafif yiyecekleri tercih edebilir, ertesi gün normal beslenmeye dönebilirsiniz[12, 16]. Eve gitmeden önce kendinize gelmiş ve yeniden yiyip içmeye başlamış olmanız, size sözlü ve yazılı taburcu bilgisi verilmesi beklenir[12]. Bu bilgi; beslenmeyi, işe dönüşü, araç kullanmayı ve bir sorun olursa mesai içinde ve dışında kimi arayacağınızı kapsamalıdır[12, 14]. Verilmediyse, siz ya da yanınızdaki kişi ayrılmadan önce isteyin[12, 14].
İngiliz kılavuzuna göre damardan sakinleştirici ya da ağrı kesici aldıysanız 24 saat araç ya da bisiklet kullanmayın, makine çalıştırmayın, resmî belge imzalamayın, önemli kararlar vermeyin ve alkol içmeyin[1, 14]. Bu durumda eve bir yetişkinle dönün; 24 saat size destek olabilecek biri bulunsun[1, 12, 14].
İlk 2–3 saat şişkinlik ya da karın krampı, birkaç gün de dışkıda biraz kan ya da makattan kanama sık görülür[1]. Kan sulandırıcınıza ara verildiyse ne zaman yeniden başlayacağınızı birime sorun: polip alındıysa kanama çoğu zaman ilaç yeniden başlandıktan sonra görülür[10, 11].
Kolonoskopide polip çıkarsa ne olur?
Avrupa kılavuzu, bağırsağın son bölümündeki (rektosigmoid) 5 mm ya da daha küçük ve adenom olmadığı yüksek güvenle anlaşılan polipler dışında bütün poliplerin alınmasını ve mikroskopta incelenmesini önerir[3]. Polip çoğunlukla borudan çıkarılan ince bir tel halkayla tabanından kesilerek alınır; bunu hissetmezsiniz[1, 3]. İngiltere'de sonuç genellikle 2–3 hafta içinde iletilir; 3 haftada haber alamazsanız birimi arayın[1].
Büyüt
Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.
- 1 Polip
- 2 Kalın bağırsağın iç yüzü
- 3 İnce, esnek boru
- 4 Borunun ucundaki kamera
- 5 Tel halka
- 6 Kesilip alınan polip
- 7 Polibin kesildiği yer
Çizimin açıklaması
Polip, borunun ucundan çıkarılan ince bir tel halkayla tabanından kesilerek alınır. Solda halka polibin tabanına geçirilmiş; sağda halka kapatılmış, polip kesilip boru ucunda tutuluyor ve polip alınan yerde küçük, yüzeysel bir alan görülür. Alınan polip incelenmek üzere dışarı çıkarılır.
Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.
Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Cancer Research UK / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Renkler ve borunun görünümü (koyu lacivert-gri gövde, soluk sarı ışık) C1 çiziminden alındı; C1, Cancer Research UK CRUK 068 çiziminin uyarlamasıdır. Kaynağın hiçbir çizgisi bu çizimde yeniden kullanılmadı: bağırsak parçası, boru, polip, tel halka ve düz leke bu site için yeniden çizildi; numaralı etiketler eklendi. Bu çizim de CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.
Bir sonraki kolonoskopinin gerekip gerekmediği ve zamanı poliplerin sayısına, büyüklüğüne ve mikroskop sonucuna göre değişir; Avrupa ve Amerikan kılavuzlarının önerdiği süreler birbirinden farklıdır[5, 15]. Avrupa kılavuzu bu kararın size yazılı olarak bildirilmesini önerir[15].
Kolonoskopinin riskleri nelerdir?
Tarama amaçlı kolonoskopide her 10.000 işlemde yaklaşık 15 ciddi kanama ve 3 delinme (bağırsakta yırtılma) bildirilmiştir[4]. Polip alındığında kanama ve delinme riski daha yüksektir[2, 10]. Delinme seyrek ama ağır bir sorundur[2]. Kanama ve delinme riski yaşla artar; kan sulandırıcı kullananlarda işlemden sonra kanama riski daha yüksektir[4, 10].
Temizlik ilacı, özellikle yaşlılarda ve başka hastalığı olanlarda sıvı kaybına ya da tuz dengesinin bozulmasına yol açabilir[4]; talimattaki sıvıları eksiksiz için[9]. Sakinleştirici ilaçlara bağlı sorunlar seyrektir, çoğunlukla kalp ve solunumla ilgilidir (örneğin kandaki oksijenin ya da tansiyonun düşmesi) ve kolonoskopideki kesin sıklıkları bilinmemektedir[4, 14]. Kolonoskopinin kendisine bağlı ölüm, büyük veri tabanlarında 15.000 işlemde 1 ya da daha az olarak tahmin edilmiştir[6]. Sorunların yarısından fazlası geç ortaya çıktığı için işlemden sonraki günlerde de "Ne zaman acil?" bölümündeki belirtilere dikkat edin[6].
Kaynaklar
17
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Colonoscopy (kolonoskopi): hasta bilgilendirme sayfaları (genel bilgi, hazırlık, işlem günü, sonuçlar). Son gözden geçirme: 14 Kasım 2022. Metin: www.nhs.uk.
- Paspatis GA, Arvanitakis M, Dumonceau JM, Barthet M, Saunders B, Turino SY, ve ark. Diagnosis and management of iatrogenic endoscopic perforations: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Position Statement – Update 2020. Endoscopy. 2020;52(9):792–810. doi: 10.1055/a-1222-3191. PubMed: 32781470.
- Ferlitsch M, Hassan C, Bisschops R, Bhandari P, Dinis-Ribeiro M, Risio M, ve ark. Colorectal polypectomy and endoscopic mucosal resection: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Guideline – Update 2024. Endoscopy. 2024;56(7):516–545. doi: 10.1055/a-2304-3219. PubMed: 38670139.
- US Preventive Services Task Force; Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, ve ark. Screening for Colorectal Cancer: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA. 2021;325(19):1965–1977. doi: 10.1001/jama.2021.6238. PubMed: 34003218.
- Gupta S, Lieberman D, Anderson JC, Burke CA, Dominitz JA, Kaltenbach T, ve ark. Recommendations for Follow-Up After Colonoscopy and Polypectomy: A Consensus Update by the US Multi-Society Task Force on Colorectal Cancer. Gastroenterology. 2020;158(4):1131–1153.e5. (Yazarların kabul edilmiş metni okundu; derginin basılı sürümü okunmadı.) doi: 10.1053/j.gastro.2019.10.026. PubMed: 32044092.
- Kaminski MF, Thomas-Gibson S, Bugajski M, Bretthauer M, Rees CJ, Dekker E, ve ark. Performance measures for lower gastrointestinal endoscopy: a European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Quality Improvement Initiative. Endoscopy. 2017;49(4):378–397. doi: 10.1055/s-0043-103411. PubMed: 28268235.
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Kanser Dairesi Başkanlığı. Kanser Taramaları (bilgilendirme sayfası; sayfada güncelleme tarihi yok). Metin: hsgm.saglik.gov.tr.
- Rex DK, Boland CR, Dominitz JA, Giardiello FM, Johnson DA, Kaltenbach T, ve ark. Colorectal Cancer Screening: Recommendations for Physicians and Patients From the U.S. Multi-Society Task Force on Colorectal Cancer. Gastroenterology. 2017;153(1):307–323. (Yalnız özeti okunabildi.) doi: 10.1053/j.gastro.2017.05.013. PubMed: 28600072.
- Hassan C, East J, Radaelli F, Spada C, Benamouzig R, Bisschops R, ve ark. Bowel preparation for colonoscopy: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Guideline – Update 2019. Endoscopy. 2019;51(8):775–794. doi: 10.1055/a-0959-0505. PubMed: 31295746.
- Veitch AM, Radaelli F, Alikhan R, Dumonceau JM, Eaton D, Jerrome J, ve ark. Endoscopy in patients on antiplatelet or anticoagulant therapy: British Society of Gastroenterology (BSG) and European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) guideline update. Endoscopy. 2021;53(9):947–969. doi: 10.1055/a-1547-2282. PubMed: 34359080.
- Abraham NS, Barkun AN, Sauer BG, Douketis J, Laine L, Noseworthy PA, ve ark. American College of Gastroenterology-Canadian Association of Gastroenterology Clinical Practice Guideline: Management of Anticoagulants and Antiplatelets During Acute Gastrointestinal Bleeding and the Periendoscopic Period. Am J Gastroenterol. 2022;117(4):542–558. doi: 10.14309/ajg.0000000000001627. PubMed: 35297395.
- Triantafyllou K, Tziatzios G, Tham TC, Beilenhoff U, Lorenzo-Zúñiga V, Pouw RE, ve ark. Sedation for gastrointestinal endoscopy: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) and European Society of Gastroenterology and Endoscopy Nurses and Associates (ESGENA) Guideline. Endoscopy. 2026;58(10):1142–1179. doi: 10.1055/a-2898-6540. PubMed: 42480549.
- Snook J, Bhala N, Beales ILP, Cannings D, Kightley C, Logan RP, ve ark. British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut. 2021;70(11):2030–2051. doi: 10.1136/gutjnl-2021-325210. PubMed: 34497146.
- Sidhu R, Turnbull D, Haboubi H, Leeds JS, Healey C, Hebbar S, ve ark. British Society of Gastroenterology guidelines on sedation in gastrointestinal endoscopy. Gut. 2024;73(2):219–245. (Aynı derginin 2024;73(3):e6 sayısındaki düzeltme okunamadı.) doi: 10.1136/gutjnl-2023-330396. PubMed: 37816587.
- Hassan C, Antonelli G, Dumonceau JM, Regula J, Bretthauer M, Chaussade S, ve ark. Post-polypectomy colonoscopy surveillance: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Guideline – Update 2020. Endoscopy. 2020;52(8):687–700. doi: 10.1055/a-1185-3109. PubMed: 32572858.
- The Dudley Group NHS Foundation Trust (İngiltere). Results and advice after bowel cancer screening colonoscopy (tarama kolonoskopisinden sonra sonuçlar ve öneriler): hasta broşürü, DGH/PIL/00907, sürüm 2. Gözden geçirme: Haziran 2026. Erişim: 29 Eylül 2026. Metin: www.dgft.nhs.uk.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK, ABD). Colonoscopy (kolonoskopi): resmî hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Ağustos 2023. Tam metin; erişim 4 Ekim 2026. Metin: www.niddk.nih.gov.
Tıbbi gözden geçirme: Op. Dr. Ömer Seyfullah Hasıripi,
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz. Şikâyetiniz için bir hekime başvurun.