Kuyruk sokumunda şişlik ve akıntı: seçenekler neler?

Kıl dönmesi (pilonidal sinüs)

Kısaca

Kıl dönmesi, kalça arası çizgide, kuyruk sokumu bölgesinde görülen, görece sık ve iyi huylu ama tedavisi zaman zaman zorlayıcı bir hastalıktır. Yakınma yapmayan küçük delikler ameliyat gerektirmez; ani gelişen apse boşaltılır; uzun süren hastalıkta yöntem, hastalığın yaygınlığına göre hastayla birlikte seçilir.

Bu sayfada
Belin alt kısmının ve kuyruk sokumunun arkadan şematik çizimi. Bel omurları, sağrı kemiği ve kısa kuyruk sokumu kemiği arkadan görünüşleriyle silik çizilmiş. Kuyruk sokumu hizasında başlayan kalça arası çizginin üzerinde, orta çizgide üç küçük delik var. Sağda, biraz yukarıda, içinden birkaç kıl çıkan küçük bir açıklık var. Deri altındaki boşluk ve bu açıklığa uzanan kanal kesikli çizgiyle gösterilmiş.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Belin alt kısmının ve kuyruk sokumunun arkadan şematik çizimi. Bel omurları, sağrı kemiği ve kısa kuyruk sokumu kemiği arkadan görünüşleriyle silik çizilmiş. Kuyruk sokumu hizasında başlayan kalça arası çizginin üzerinde, orta çizgide üç küçük delik var. Sağda, biraz yukarıda, içinden birkaç kıl çıkan küçük bir açıklık var. Deri altındaki boşluk ve bu açıklığa uzanan kanal kesikli çizgiyle gösterilmiş.
  1. 1 Kalça arası çizgi
  2. 2 Orta çizgideki küçük delikler
  3. 3 Yandaki açıklık
  4. 4 Kuyruk sokumu kemiği
  5. 5 Deri altındaki boşluk ve kanal (kesikli çizgi)
Çizimin açıklaması

Kıl dönmesi, kalça arası çizginin üst ucunda, kuyruk sokumu hizasında olur: orta çizgide küçük delikler görülür; bazen biraz yukarıda ve yanda ikinci bir açıklık bulunur. Kemikler yalnız yeri göstermek için silik çizilmiştir; boşluk ve kanal deri altındadır.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Kıl dönmesi nedir?

Kıl dönmesi (tıbbi adıyla pilonidal sinüs ya da pilonidal hastalık), kalça arası çizgide, kuyruk sokumu bölgesinde görülen, görece sık ve iyi huylu bir hastalıktır[3]. Hollanda kılavuzu onu, deri altına ilerleyen kılların yol açtığı bir hastalık olarak tanımlar; hastalık çoğu zaman irinli ya da kanlı akıntıyla seyreden, tekrarlayan iltihaplanmalara ya da apseye yol açar[1].

Kalça arası çizginin ortasında bir ya da birkaç küçük delik görülür[1]; bu deliklerden deri altına, içinde çoğu zaman kıl ve deri döküntüsü bulunan kanallar uzanır[6]. Bazı hastalarda orta çizginin dışında, kalça derisinde de açıklıklar bulunabilir[1, 3]. Çoğu kişi kıl dönmesini, iltihaplanıp yakınma yapana kadar fark etmez[4].

Kuyruk sokumu hizasında vücudun enine kesit çizimi. Kalça arası çizgideki küçük bir delik, deri altındaki yağ dokusunda içinde serbest kıllar bulunan bir boşluğa açılıyor. Boşluktan çıkan ince bir kanal yandaki deride ikinci bir açıklıkla sonlanıyor. Altta kuyruk sokumu kemiği, iki yanda kalça kasları var.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Kuyruk sokumu hizasında vücudun enine kesit çizimi. Kalça arası çizgideki küçük bir delik, deri altındaki yağ dokusunda içinde serbest kıllar bulunan bir boşluğa açılıyor. Boşluktan çıkan ince bir kanal yandaki deride ikinci bir açıklıkla sonlanıyor. Altta kuyruk sokumu kemiği, iki yanda kalça kasları var.
  1. 1 Deri
  2. 2 Orta çizgideki delik
  3. 3 Kıl dolu boşluk
  4. 4 Yana giden kanal
  5. 5 Deri altı yağ dokusu
  6. 6 Kuyruk sokumu kemiği
Çizimin açıklaması

Kesit çizimi: orta çizgideki delik, deri altında içinde kıllar bulunan bir boşluğa açılır; boşluktan çıkan ince bir kanal yandaki deride ikinci bir açıklıkla sonlanabilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Neden olur, kimlerde görülür?

Bugün hastalığın doğuştan olmadığı, sonradan ortaya çıktığı ve kalça arası çizgideki deriden içeri giren kılların rol oynadığı genel olarak kabul görür[1]. Deri altındaki boşlukta çoğunlukla ucu kesik, kökü olmayan kısa kıl parçaları bulunur; bu kıllar vücut kılından çok saç teline benzer[1]. Alman kılavuzuna göre saç kestirdikten sonraki dakikalar içinde kesilmiş kıl parçaları omuzda, sırtta ve belde, yani vücudun arka yüzünde bulunabilir[2]. Hastalığın oluşmasında üç etken öne çıkar: kalça arasına düşen serbest kıllar, sürtünme ve bu bölgedeki derinin kolay zedelenmesi[1].

Hastalık çoğunlukla gençlerde ve genç erişkinlerde görülür; ilk ortaya çıkış yaşı giderek 15–25 yaş arasına kaymaktadır ve erişkinlerde erkeklerde yaklaşık dört kat daha sıktır[2]. Ergenlikten önce kıl dönmesi nadirdir[2]. Vücut kılı yoğun olanlarda daha sık olduğu söylenir, ama vücut kılı az olan kişilerde de görülür[1]. Ailede kıl dönmesi olması, obezite (aşırı kilo) ve sigara da hastalığı kolaylaştıran etkenler arasında sayılır[1, 8]. Uzun süre oturmak da anılır, ama bu konuda neredeyse hiç araştırma yoktur[1]. Hollanda kılavuzu bu etkenleri, araştırmaları sistematik olarak değerlendirmeden, uzman görüşüyle birlikte ele alır[1].

Derin bir kalça arası çizgi de hastalığı kolaylaştıran bir etken olarak anılır[1]; ancak Alman kılavuzu, daha yeni ve daha büyük bir ölçüm çalışmasına dayanarak çizginin derinliğinin bir risk etkeni olmadığını belirtir; daha eski çalışmalara göre ise kuyruk sokumu üzerindeki yağ dokusunun kalınlığı risk etkeni gibi görünmektedir[2].

Kötü temizliğin ve çok terlemenin hastalığa yatkınlık yarattığı da öne sürülmüştür; ama kıl dönmesi olanların, benzer kişilere göre daha az terlediği de bulunmuştur[1]. Alman kılavuzu, temizliğin hastalığın oluşmasında, alevlenmesinde ya da geri dönmesinde doğrudan bir rolü olduğuna dair kanıt bulunmadığını belirtir; buna karşılık kalça arasındaki keskin kıl parçalarının duşla ya da banyoyla düzenli olarak uzaklaştırılması yararlı görünmektedir[2].

Nasıl anlaşılır, belirtileri nelerdir?

Yakınmalar arasında ağrı, şişlik, kanlı akıntı ve kaşıntı sayılır[1]. Alman kılavuzu hastalığın üç biçimini ayırır: yakınma yapmayan hastalık, ani gelişen apse ve uzun süren (kronik) hastalık; en sık görülen biçim, aralıklarla akıntı yapan uzun süren hastalıktır[2].

Ani gelişen apsede kuyruk sokumu bölgesi kızarır, dokununca ağrır ve şişer; şişliğin içinde sıvı olduğu hissedilir, bazen ateş de eşlik eder[3]. Apse birden gelişip oturmayı zorlaştırabilir[4]. İltihaplanma tekrar tekrar olursa ağrı ve rahatsızlık sürebilir; aralıklarla irinli ya da kanlı akıntı olur[4]. Hastalık ve geri dönmesi, işten, okuldan ve spordan uzak kalmaya da yol açabilir[1].

Kıl dönmesine hangi bölüm bakar?

Kıl dönmesini genel cerrahi uzmanı değerlendirir. İlk değerlendirme için aile hekiminize veya iş yeri hekiminize de başvurabilirsiniz. Gerektiğinde sizi ilgili uzmana yönlendirebilirler. Acil belirtiler varsa aşağıdaki “Ne zaman acil?” bölümündeki başvuru önerilerini izleyin.

Tanı nasıl konur?

Tanı, yakınmaların dinlenmesi ve muayeneyle konur[1, 2, 3, 8]; rutin olarak kan tahlili ya da görüntüleme gerekmez[2, 3, 8]. Delikler makata yakınsa, kıl dönmesini makat fistülü gibi başka makat hastalıklarından ayırmak için makat muayenesi ya da görüntüleme yapılmalıdır[3, 8]. Değerlendirmede deliklerin sayısı, orta çizgiye göre yeri, makata uzaklığı ve varsa önceki ameliyat izleri dikkate alınır[3].

Kıl dönmesi, koltuk altlarında ve kasıklarda tekrar tekrar iltihaplanmayla seyreden başka bir deri hastalığına (hidradenitis süpürativa, halk arasında “köpek memesi” hastalığı[10]) çok benzeyebilir; iki hastalık birlikte de görülebilir[1]. Hollanda kılavuzu bu yüzden ilk muayenede koltuk altlarında ya da kasıklarda tekrarlayan iltihaplanma olup olmadığının sorulmasını, bu hastalıktan şüphelenilirse tedaviye bir cildiye uzmanının da katılmasını önerir[1]; Avrupa Koloproktoloji Derneği de böyle bir öykü varsa bu bölgelerin muayene edilmesini önerir[8].

Yakınma yapmayan delikler

Kalça arası çizgide bir hekimin gördüğü küçük delikler ağrı, kaşıntı ya da akıntı gibi bir yakınmaya yol açmıyorsa, buna yakınma yapmayan kıl dönmesi denir[1]. Hollanda ve Alman kılavuzları ile Avrupa Koloproktoloji Derneği bu durumda ameliyat ya da önleyici bir tedavi önermez[1, 2, 8]. Alman kılavuzuna göre yakınma yapmayan kıl dönmesi kendiliğinden geçmez, ömür boyu sürebilir ve zamanla ani apseye ya da uzun süren hastalığa dönüşebilir; yine de önleyici bir tedavi gerekmez[2]. Avrupa Koloproktoloji Derneği ise, Alman kılavuzundan farklı olarak, yakınma yapmayan hastalığın ara sıra kendiliğinden gerileyebileceğini belirtir[8]. Hollanda kılavuzu bu kişilere ameliyat yerine, aşağıdaki "Kendinizi korumak için" bölümündeki gündelik önlemlerin önerilebileceğini belirtir[1].

Ani gelişen apse

Ani gelişen apsede apsenin vakit geçirmeden, küçük bir kesiyle açılıp yeterince boşaltılması gerekir[2, 3]. Alman kılavuzu yayınların kesinin orta çizginin yanından yapılmasını desteklediğini belirtir, Avrupa Koloproktoloji Derneği de yandan yapılan bir kesiyle boşaltmayı önerir[2, 8]; bu sırada geniş bir doku çıkarılmaz[2]. Yüzeye yakın apseler, bölgenin uyuşturulmasıyla; daha büyük ve derindeki apseler genel anestezi altında boşaltılabilir. Gerektiğinde lokal uyuşturmaya, sizi rahatlatan ilaçlar da eklenebilir[2]. Ağrıyı azaltan ilaçlarla birlikte uygulanan bu rahatlatma ve uyku hâli sağlama yöntemine sedoanaljezi denir; uygun yöntemi sizi değerlendiren ekip belirler[13]. Sonrasında yaranın düzenli pansumanı gerekir, bazen antibiyotik de verilir[4]. Antibiyotik iltihaplanmada düşünülebilir ama hastalığı iyileştirmez[8].

Küçük apselerde Alman kılavuzu, ilk tedavi sırasında kalıcı tedavinin de yapılabileceğini belirtir[2]; İtalyan uzlaşı bildirisi de bazı hastalarda apse boşluğunun temizlenmesini ya da hastalıklı dokunun ilk seferde çıkarılmasını geçerli bir seçenek sayar[3]. Kalıcı tedavi yapılacaksa, bu genellikle iltihap ve şişlik geçtikten sonra (örneğin 10–14 gün sonra) planlanır; Alman kılavuzuna göre bu karar apse yarası iyileştikten sonra da verilebilir; acil koşullarda yapılan kalıcı tedavi, planlı tedaviye göre daha sık geri dönmeyle ilişkili olabilir[2].

Aynı kesitin ani iltihaplanma dönemindeki çizimi. Deri altındaki boşluk büyümüş ve sarımsı iltihapla dolmuş; kalça arası çizginin bir yanında deriyi yukarı kabartıyor. Üstteki deri kızarık ve şiş. Orta çizgideki delik yerinde duruyor.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Aynı kesitin ani iltihaplanma dönemindeki çizimi. Deri altındaki boşluk büyümüş ve sarımsı iltihapla dolmuş; kalça arası çizginin bir yanında deriyi yukarı kabartıyor. Üstteki deri kızarık ve şiş. Orta çizgideki delik yerinde duruyor.
  1. 1 Apse (iltihap birikimi)
  2. 2 Kızarık ve şiş deri
  3. 3 Orta çizgideki delik
Çizimin açıklaması

Ani gelişen apse: deri altındaki boşluk iltihapla dolar, üstündeki deri kızarır, şişer ve ağrır.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Boşaltmadan sonra ne olacağı kişiden kişiye değişir. İtalyan uzlaşı bildirisine göre yalnız boşaltılan hastaların önemli bir bölümünde hastalık geri döner; bildirinin aktardığı iki karşılaştırmalı çalışmada yalnız boşaltılan gruplarda bu oran yüzde 40'ın üzerinde (65 aya varan izlemde) ve yüzde 55'tir[3]. Alman kılavuzunun aktardığı daha yeni iki çalışmada ise apsesi boşaltılan hastaların yaklaşık üçte ikisi, uzun dönemde (birinde ortalama yaklaşık beş yıl) yeniden ameliyat gerektirmemiştir[2]. Çalışmalar farklı sonuçlara (hastalığın geri dönmesine ya da yeniden ameliyat gerekmesine) ve farklı izlem sürelerine baktığı için bu oranlar doğrudan karşılaştırılamaz. Görüşler de ayrışır: Alman kılavuzunun önerisine göre apse yarası iyileştikten sonra beklemek de kalıcı tedavi de seçilebilir, yani kalıcı tedavi herkes için zorunlu değildir; kılavuz, yeterli boşaltmadan sonra kendiliğinden iyileşmenin seyrek olmadığını da belirtir[2]; Avrupa Koloproktoloji Derneği ise boşaltmanın ardından kalıcı tedavi yapılmasını önerir[8]. Uluslararası Lazer Proktoloji Derneği, SiLaC (Sinus Laser Closure), yani kıl dönmesi kanalının içine ince bir lazer ucu ilerletilerek kanalın kapatıldığı yöntemin, ani apse döneminde uygulanmamasını önerir[6].

Uzun süren hastalıkta tedavi seçenekleri

Bugün bütün beklentileri karşılayan bir yöntem yoktur: basit ve ağrısız olan, yarası çabuk iyileşen ve hastalığın geri dönme oranı düşük olan bir yöntem henüz bulunmamıştır[2]. En uygun ameliyatın hangisi olduğu tartışmalıdır[3]. Alman kılavuzu uzun süren hastalıkta planlı bir ameliyat önerilmesini ister[2]; Avrupa Koloproktoloji Derneği de yakınması olan hastalarda kalıcı bir cerrahi tedavinin düşünülmesini önerir[8]. Yöntem, hastalığın biçimine ve yaygınlığına göre seçilir[2]; Hollanda kılavuzu, yöntemlerin iyi ve kötü yanlarının hastayla konuşulup kararın birlikte verilmesini ister[1].

Sınırlı hastalıkta küçük girişimler

Hastalık sınırlı ve basitse (örneğin daha önce ameliyat edilmemiş, orta çizgide tek ya da birkaç delik varsa), İtalyan uzlaşı bildirisi küçük girişimleri ilk tercih sayar[3]; Hollanda kılavuzu da bunların ilk seçenek olarak düşünülmesini önerir[1]. Alman kılavuzu, sınırlı hastalıkta pit picking adı verilen yöntemin sunulmasını önerir; bu yöntem özellikle daha önce ameliyat olmamış, hastalığı az yaygın olanlara uygundur[2]. Pit picking'de orta çizgideki delikler, çevrelerinden yalnızca yaklaşık 1 milimetrelik bir deri payıyla çıkarılır; altlarındaki boşluk, gerekirse orta çizginin yanında açılan küçük bir kesiden temizlenir[2]. Avrupa Koloproktoloji Derneği de sınırlı hastalıkta küçük girişimlerin yapılabileceğini, pit picking yönteminin düşünülebileceğini belirtir; ancak bu önerilerin dayandığı kanıtı çok zayıf bulur[8].

Kuyruk sokumu bölgesinin arkadan, daha yakından şematik çizimi. Sağrı kemiği ve altındaki kuyruk sokumu kemiği silik çizilmiş; ortada aşağı inen ince, soluk kalça arası çizgi var. Bu çizginin üst bölümünde, eski deliklerin yerinde, her biri birkaç milimetrelik üç küçük yuvarlak yara var; çevrelerindeki kesikli oval, deri altındaki boşluğu gösteriyor. Orta çizginin biraz yanında, boşluğun temizlendiği küçük, uzunca bir açıklık görülüyor; bu açıklığı boşluğa bağlayan kısa yol da kesikli çizgiyle gösterilmiş. Büyük bir yara ya da dikiş yok.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Kuyruk sokumu bölgesinin arkadan, daha yakından şematik çizimi. Sağrı kemiği ve altındaki kuyruk sokumu kemiği silik çizilmiş; ortada aşağı inen ince, soluk kalça arası çizgi var. Bu çizginin üst bölümünde, eski deliklerin yerinde, her biri birkaç milimetrelik üç küçük yuvarlak yara var; çevrelerindeki kesikli oval, deri altındaki boşluğu gösteriyor. Orta çizginin biraz yanında, boşluğun temizlendiği küçük, uzunca bir açıklık görülüyor; bu açıklığı boşluğa bağlayan kısa yol da kesikli çizgiyle gösterilmiş. Büyük bir yara ya da dikiş yok.
  1. 1 Deliklerin çok küçük kesilerle çıkarılması
  2. 2 Boşluğun temizlendiği küçük açıklık
Çizimin açıklaması

Küçük girişim (örneğin pit picking): orta çizgideki delikler birkaç milimetrelik kesilerle çıkarılır; altlarındaki boşluk gerekirse yandaki küçük bir açıklıktan temizlenir; büyük bir yara açılmaz. Kesikli çizgiler deri altındaki boşluğu ve yan açıklığa uzanan bağlantıyı gösterir. Kemikler yalnız yeri göstermek için silik çizilmiştir.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Bu girişimler yerel uyuşturmayla, hastanede yatmadan yapılabilir[1, 2]; hasta üzerindeki yükleri azdır ve iyileşme hızlıdır[8]. Buna karşılık Alman kılavuzu, bu yöntemlerden sonra hastalığın, dokunun daha geniş çıkarıldığı ameliyatlara göre daha sık geri dönmesinin beklenmesi gerektiğini belirtir[2]; Hollanda kılavuzu da, dokunun çıkarılıp yaranın açık bırakıldığı ameliyata göre böyle göründüğünü söyler[1]: pit picking ve benzeri yöntemlerden sonra geri dönme oranı 1 ile 10 yıllık izlemde yaklaşık yüzde 8 ile 16 arasında bildirilmiştir; bazı çalışmalarda üç yılda yüzde 23–26'ya ulaşmıştır[2]. Avrupa Koloproktoloji Derneği, küçük girişimlerden sonraki geri dönmenin daha büyük ameliyatlardakinden çok farklı olmadığını, ama izlem süresine çok bağlı olduğunu belirtir[8].

Gips yönteminde küçük delikler, yuvarlak ağızlı bir deri kesiciyle (biyopsi punch'ı) çıkarılır ve deri altındaki kıl ve artıklar temizlenir[3]. İtalyan uzlaşı bildirisine göre yöntemin gücü, geri dönme oranı yüksek olsa da tekrarlanabilmesidir: büyük bir seride hastaların yüzde 85'i tek işlemle, toplam yüzde 95'i ise en çok iki işlemle iyileşmiştir[3]. Hollanda kılavuzu, sağlam kanıt olmadığı için bu yöntemlerin güçlü biçimde önerilemeyeceğini de belirtir[1].

Lazer, kamera ve fenol

Lazerle ya da kamerayla (endoskopik) yapılan yeni yöntemler de küçük girişimler arasında sayılır[3, 6, 8]. Avrupa Koloproktoloji Derneği bu iki yöntemin de hastalara sunulabileceğini belirtir; ancak kanıtı her iki yöntem için de zayıf ya da çok zayıf bulur[8]. Alman kılavuzu ise mevcut kanıtlarla bu iki yöntemin diğer küçük girişimlere göre bir üstünlüğü olmadığını belirtir[2].

Alman kılavuzunun aktardığı derlemelerde kamerayla tedaviden sonra hastaların yaklaşık yüzde 8'inde tedavi başarısız olmuştur; kamerayla tedavinin "cleft lift" ameliyatıyla karşılaştırıldığı bir çalışmada ise en az beş yıllık izlemde hastalık her iki grupta da yüzde 24 oranında geri dönmüştür[2]. Alman kılavuzu, "cleft lift" için başka birçok çalışmada yüzde 0 ile 11 arasında geri dönme oranları bildirildiğini de aktarır; kılavuzun tablosunda beş yıl ya da daha uzun izlenen üç seride (biri yalnız gençlerde) ise bu oran yüzde 11 ile 19 arasındadır; kılavuz, birkaç kez ameliyat olmuş, yarası süreğen hâle gelmiş ya da ameliyata açık yarayla gelen hastalarda yara sorunları ve geri dönme beklenmesi gerektiğini de belirtir[2]. Aynı kılavuz, "cleft lift"ten sonra yara iyileşmesinde sorunların görece sık, yüzde 18 ile 54 arasında bildirildiğini de aktarır[2]. Lazerle tedavide iyileşme oranı çalışmalarda yaklaşık yüzde 90 bildirilir; ama bir çalışmada hastaların yüzde 28'i ortanca bir yıl içinde yeniden ameliyat gerektirmiştir[2]. Hollanda kılavuzunun aktardığı çalışmalarda, deliklerin çıkarılmasıyla lazerin birlikte uygulandığı hastalarda hastalığın geri dönme oranı yüzde 10–14 ile yüzde 26 arasında, beş yıllık birleştirilmiş verilerde ise yaklaşık yüzde 37 bulunmuştur[1]. Bu yöntemler hakkındaki olumlu görüşlerin bir bölümü de onları uygulayanlardan gelir: Uluslararası Lazer Proktoloji Derneği'nin görüş yazısı ve kamerayla tedaviyi uygulayan cerrahlardan oluşan bir uzman paneli[5, 6].

Deliklere fenol adlı bir kimyasalın verildiği yöntemde yara daha çabuk iyileşebilir; ama yaranın açık bırakıldığı ameliyata göre hastalığın geri dönmesi üzerindeki etkisi çok belirsizdir[1]. Avrupa Koloproktoloji Derneği fenolün sunulabileceğini, ancak birden çok uygulama gerekebileceğini ve bu kullanım için bazı ülkelerde kullanımdan kaldırıldığını belirtir[8]. Alman kılavuzunun aktardığı bir analizde fenol, ameliyatla benzer geri dönme oranı ve daha kısa iş göremezlik süresi göstermiş; başka bir analizde ise fenolden beş yıl sonra geri dönme oranı yüzde 40 bulunmuştur[2]. Fenol zehirli etkisi nedeniyle Almanya'da bu kullanım için onaylı olmadığından, Alman kılavuzu lehine kanıt olsa da bir öneri vermez[2].

Yarayı açık bırakma

Hastalıklı dokunun orta çizgide çıkarıldığı ameliyatlar bugün de en sık uygulanan yöntemlerdir[2]. Dokunun çıkarılıp yaranın açık bırakılarak kendiliğinden iyileşmeye bırakıldığı yöntem güvenlidir; ama yara, özellikle büyükse, uzun sürede iyileşir: Alman kılavuzuna göre iyileşme 1,5 ile 3 ay sürer ve ortalama bir ay işten uzak kalınır[2]. Çalışmalarda açık bırakılan yaraların iyileşmesi 41 ile 91 gün arasında sürmüştür; bu sürede sık ve ağrılı pansumanlar ve yakın izlem gerekebilir[3]. Açık yaraların bir kısmı yıllarca iyileşmeyebilir[2].

Alman kılavuzu, dokunun olabildiğince sınırlı çıkarılmasını ister ve açık bırakma yerine orta çizginin dışında kapatan (asimetrik) yöntemlerin ve flep ameliyatlarının kullanılmasını önerir[2]. İtalyan uzlaşı bildirisi açık bırakmayı karmaşık vakalara ayırır[3]; Hollanda kılavuzu da uzun iyileşme süresi nedeniyle bu yöntemde çekingen davranılmasını ister[1]. Avrupa Koloproktoloji Derneği ise açık bırakmanın seçilmiş hastalarda düşünülebileceğini belirtir[8]. Açık bırakmanın hastalığın geri dönmesini azaltıp azaltmadığı tartışmalıdır[3].

Yarayı kapatma ve flep ameliyatları

Hollanda ve Alman kılavuzları, İtalyan uzlaşı bildirisi ve Avrupa Koloproktoloji Derneği, hastalıklı doku çıkarıldıktan sonra yaranın tam orta çizgide dikilmemesini önerir[1, 2, 3, 8]: orta çizgideki dikişte yara daha sık açılır ya da iltihaplanır ve hastalık daha sık geri döner[1, 2]. Alman kılavuzunun aktardığı çalışmalarda orta çizgide dikilen yaraların yüzde 14 ile 74'ünde yara açılmıştır[2]. İtalyan uzlaşı bildirisi, yara kapatılacaksa orta çizginin dışında kapatmayı altın standart sayar[3]; Avrupa Koloproktoloji Derneği de orta çizginin dışında kapatmayı tercih edilen yöntem olarak görür[8].

Yarayı kalça arası oluğun yanına taşıyarak kapatan yöntemlerde (Karydakis yöntemi, Bascom'un "cleft lift" ameliyatı ya da Limberg flebinin değiştirilmiş biçimi gibi flepler) yara izi orta çizginin yanına alınır ve kalça arası oluğun üst bölümü düzleştirilir. Cleft lift, kalça arası oluğu daha sığ hâle getiren ve dikiş hattını oluğun yanına taşıyan ameliyattır; bunun için yönteme göre çevredeki deri ya da deriyle birlikte deri altı dokusu kaydırılır (flep)[2, 8]. Alman kılavuzu Karydakis yönteminin ve Limberg flebinin değiştirilmiş biçiminin (yara hattının alt ucunu da kalça arası oluğun yanına taşıyan biçim) sunulmasını önerir; "cleft lift" ameliyatının da düşünülebileceğini belirtir[2]. Hollanda kılavuzu, karmaşık ya da geri dönmüş hastalıkta flep ameliyatının düşünülmesini, bu konuda deneyim yoksa hastanın deneyimli bir merkeze yönlendirilmesini önerir[1].

Karydakis yönteminde orta çizginin dışına kapatma, deri yüzeyindeki hatların şemasıyla gösterilmiştir. Solda orta çizgideki hastalıklı alanı içine alan asimetrik oval plan, ortada çıkarılacak alan, sağda ise orta çizginin yanında kalan dikiş hattı görülür. Kesikli çizgi orta çizgidir (Midline). Bu şekil kemiği veya ameliyatın derinliğini göstermez; son yara izinin birebir görünüşü değildir.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Karydakis yönteminde orta çizginin dışına kapatma, deri yüzeyindeki hatların şemasıyla gösterilmiştir. Solda orta çizgideki hastalıklı alanı içine alan asimetrik oval plan, ortada çıkarılacak alan, sağda ise orta çizginin yanında kalan dikiş hattı görülür. Kesikli çizgi orta çizgidir (Midline). Bu şekil kemiği veya ameliyatın derinliğini göstermez; son yara izinin birebir görünüşü değildir.
  1. 1 Kesikli çizgi: orta çizgi
  2. 2 Orta çizginin dışında kalan dikiş hattı
Çizimin açıklaması

Karydakis yönteminde orta çizginin dışına kapatma, deri yüzeyindeki hatların şemasıyla gösterilmiştir. Solda orta çizgideki hastalıklı alanı içine alan asimetrik oval plan, ortada çıkarılacak alan, sağda ise orta çizginin yanında kalan dikiş hattı görülür. Kesikli çizgi orta çizgidir (Midline). Üç bölümdeki A ve B, oval alanın ve dikiş hattının üst ve alt uçlarını gösterir. Alttaki İngilizce başlık "Şekil 1: Karydakis flebi" demektir. Bu şekil kemiği veya ameliyatın derinliğini göstermez; son yara izinin birebir görünüşü değildir.[14, 15]

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Lim J ve Shabbir J (2019), Şekil 1, Creative Commons Attribution (sürüm kaynakta belirtilmemiş). Kaynak PDF’deki şekil çıkarıldı; çizim öğeleri değiştirilmedi. Türkçe numaralı açıklamalar eklendi.

Karydakis yönteminin enine kesit şeması: a, kıl dönmesi ve çevresindeki dokular; b, hastalıklı alanın çıkarılacağı sınır; c, yan taraftan hazırlanan deri ve deri altı doku flebi; d, flebin ilerletilip dikilmesiyle yaranın kapatılması. d'de deri dikişi ile kuyruk sokumu kemiği arasında görülen iki halka, flebi yerinde tutan iki kat derin dikişi gösterir. Amaç kalça arası oluğu sığlaştırmak ve kapatma hattını orta çizginin dışına taşımaktır. Çizimdeki 2 cm ve 1 cm, kaynak çalışmada hazırlanan flebin genişliği ve kalınlığıdır.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Karydakis yönteminin enine kesit şeması: a, kıl dönmesi ve çevresindeki dokular; b, hastalıklı alanın çıkarılacağı sınır; c, yan taraftan hazırlanan deri ve deri altı doku flebi; d, flebin ilerletilip dikilmesiyle yaranın kapatılması. d'de deri dikişi ile kuyruk sokumu kemiği arasında görülen iki halka, flebi yerinde tutan iki kat derin dikişi gösterir. Amaç kalça arası oluğu sığlaştırmak ve kapatma hattını orta çizginin dışına taşımaktır. Çizimdeki 2 cm ve 1 cm, kaynak çalışmada hazırlanan flebin genişliği ve kalınlığıdır.
  1. 1 Kıl dönmesinin kesitte görünümü
  2. 2 Çıkarılacak hastalıklı alan
  3. 3 Hazırlanan deri ve deri altı doku flebi
  4. 4 Flep ilerletilerek yapılan kapatma
  5. 5 Flebi sabitleyen üst kat derin dikiş
  6. 6 Flebi sabitleyen alt kat derin dikiş
Çizimin açıklaması

Karydakis yönteminin enine kesit şeması: a, kıl dönmesi ve çevresindeki dokular; b, hastalıklı alanın çıkarılacağı sınır; c, yan taraftan hazırlanan deri ve deri altı doku flebi; d, flebin ilerletilip dikilmesiyle yaranın kapatılması. d'de deri dikişi ile kuyruk sokumu kemiği arasında görülen iki halka, flebi yerinde tutan iki kat derin dikişi gösterir. Amaç kalça arası oluğu sığlaştırmak ve kapatma hattını orta çizginin dışına taşımaktır. Çizimdeki İngilizce yazılar: Skin, deri; Subcutaneous fat, deri altı yağ dokusu; Muscle, kas; Coccyx, kuyruk sokumu kemiği; Secondary opening, ikincil delik; Pilonidal sinus, kıl dönmesi (pilonidal sinüs); Line of excision, çıkarma sınırı. Çizimdeki 2 cm ve 1 cm, kaynak çalışmada hazırlanan flebin genişliği ve kalınlığıdır.[15]

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Hemmingsson ve ark. (2022), CC BY 4.0. Özgün kaynak görseli korundu; Türkçe numaralı açıklamalar eklendi.

Yan yana iki şematik arka görünüşte Limberg flebi için ameliyat planı. A klasik planda çıkarılacak alanın alt ucu orta çizgidedir. B Mentes modifikasyonunda alt uç orta çizginin yanına taşınmıştır. Soluk kesikli dik çizgi orta çizgiyi, koyu kesikli çizgiler çıkarılacak alanın ve yanındaki flebin planını gösterir.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Yan yana iki şematik arka görünüşte Limberg flebi için ameliyat planı. A klasik planda çıkarılacak alanın alt ucu orta çizgidedir. B Mentes modifikasyonunda alt uç orta çizginin yanına taşınmıştır. Soluk kesikli dik çizgi orta çizgiyi, koyu kesikli çizgiler çıkarılacak alanın ve yanındaki flebin planını gösterir.
  1. 1 Klasik Limberg: alt uç orta çizgide
  2. 2 Mentes modifikasyonu: alt uç orta çizginin dışında
Çizimin açıklaması

A klasik Limberg planını, B Mentes modifikasyonunu gösterir. Mentes modifikasyonunda çıkarılacak alanın alt ucu orta çizginin dışına taşınır. Soluk dikey kesikli çizgi vücudun orta çizgisini, koyu kesikli çizgiler çıkarılacak alanın ve flebin planını gösterir; bu plan ameliyat sonrası yara izinin birebir görünüşü değildir.[16]

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Adhikari Sudhin ve ark. / Birat Journal of Health Sciences (2021), CC BY 4.0. Kaynak makalenin Şekil 1 A ve B panelleri sade, yüksek çözünürlüklü bir insan çizimine uyarlandı; gövde erkek siluetiyle çizildi. Cerrahi plan çizgileri web üzerinde koordinatlarla çizildi. C, D ve E panelleri çıkarıldı; Türkçe HTML açıklamaları ve lider çizgileri eklendi. Bu uyarlama da CC BY 4.0 lisanslıdır.

Açık bırakmayla karşılaştırıldığında, flep ameliyatından sonra yara muhtemelen ortalama altı hafta kadar daha kısa sürede iyileşir[1]; flep hastalığın geri dönmesini de azaltabilir, ama bu konudaki kanıt zayıftır[1]. Buna karşılık dikişli yara açılabilir: Hollanda kılavuzunun aktardığı çalışmalarda flep ameliyatından sonra hastaların yüzde 17'sinde yara açılmıştır[1]; Alman kılavuzunun aktardığı çalışmalarda Karydakis yönteminden sonra yüzde 8 ile 50 arasında yara iltihabı bildirilmiştir[2]. Hangi yöntemin en iyi olduğu bilinmez[1, 3, 8]; Hollanda kılavuzu cerrahın en çok deneyim kazandığı flebin kullanılmasını, Avrupa Koloproktoloji Derneği de yöntemin cerrahın deneyimine ve hastanın tercihine göre seçilmesini önerir[1, 8].

Bu ameliyatlar genellikle genel ya da bölgesel (belden) anestezi altında yapılır[2]. Alman kılavuzuna göre Karydakis yönteminden sonra hastanede kalış çoğunlukla 0–3 gün, işten uzak kalma 2–3 haftadır[2]. Yaraya dren (biriken sıvıyı dışarı alan ince bir boru) konup konmayacağı, cerrahın tercihine ve hastaya göre belirlenir[3, 8].

Hastalık geri dönerse

Hastalığın geri dönmesi (nüks), tedaviden sonra yara tamamen kapanıp yakınmalar geçtikten sonra hastalığın yeniden ortaya çıkmasıdır[1, 3]. Geri dönmeler geç de olabilir: birçoğu ancak 1 yıl, hatta 5 yıldan uzun süre sonra görülür[1]; Alman kılavuzunun aktardığı bir analizde geri dönmelerin yüzde 30'a yakını ilk tedaviden dört yıldan uzun süre sonra ortaya çıkmıştır[2]. Ergenlik yaşı, deliklerin sayısı ve boşluğun genişliği geri dönme olasılığını artıran etkenler arasında sayılır[3]; Avrupa Koloproktoloji Derneği bunlara obeziteyi, sigarayı ve daha önce ameliyat olmayı ekler[8]. Bir çalışmada, delikleri küçük kesilerle çıkarılan sigara içen hastalarda hastalık daha sık geri dönmüştür[1].

Geri dönen hastalığın tedavisi, ilk kez görülen hastalıktakiyle aynı ilkelere dayanır: apse varsa boşaltılır; uzun süren, geri dönmüş hastalıkta flep ameliyatı gerekebilir; yöntem yine kişiye göre seçilir[3]. Hollanda kılavuzu, flepten en çok karmaşık ya da geri dönmüş hastalığı olanların yarar göreceğini düşünür[1]. Avrupa Koloproktoloji Derneği ise geri dönmüş hastalığı olan seçilmiş hastalarda kamerayla ya da başka küçük girişimlerin de sunulabileceğini belirtir[8].

Ameliyattan sonra

Ameliyattan sonra antibiyotik rutin olarak önerilmez[8]. Enfeksiyon bulguları varsa gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir[8].

Açık bırakılan yaralarda özel pansuman malzemelerinin daha iyi olduğu gösterilmemiştir[3, 8]. Alman kılavuzuna göre bu yaralarda yaranın erkenden yüzeyden yapışıp kapanması önlenmelidir; günde birkaç kez içme suyu kalitesindeki musluk suyuyla duş almak genellikle yeterlidir[2]. Alman kılavuzu yaranın vakumlu pansumanla tedavi edilmemesini önerir[2]; Avrupa Koloproktoloji Derneği ise vakum tedavisinin, ameliyattan sonra açılan yaralarda seçilmiş hastalarda kullanılabileceğini belirtir[8]. İtalyan uzlaşı bildirisi (2021) ise geniş çıkarılıp açık bırakılan yaralarda vakum tedavisini önerir; ancak aktardığı çalışmada vakum yalnız ilk iki haftada daha hızlı iyileşme sağlamış, toplam iyileşme süresini kısaltmamış ve hastanede kalışı uzatmıştır[3]. Ameliyattan sonra iyileşmeyen ve üzerinde aşırı, kabarık yara dokusu (hipergranülasyon) gelişen bir yara, tercihen bir cerrahla bir yara bakım hemşiresi tarafından birlikte tedavi edilmelidir[1].

Çıkarılan dokunun mikroskopla incelenmesi her hastada gerekmez[8]; Alman kılavuzu, çok nadir de olsa kanser gelişebileceğini hatırlatır ve kanserden şüphelenildiğinde doku incelemesinin zorunlu olduğunu belirtir[2].

İşe ya da okula dönüş; yapılan işleme, iyileşmenin hızına ve işin türüne göre değişir[4]. Hollanda kılavuzunun birleştirdiği çalışmalarda flep ameliyatından sonra işe dönüş, yaranın açık bırakıldığı ameliyata göre ortalama 5–6 gün daha erken olmuştur[1]; Alman kılavuzu ise Karydakis yönteminden sonra 2–3 hafta, açık bırakılan yaralarda ortalama bir ay işten uzak kalındığını belirtir[2]. Bunlar çalışma ortalamalarıdır; sizin için geçerli süreyi cerrahınızla konuşun.

Limberg flebi için de tek bir işe dönüş süresi yoktur. Türkiye'de yapılan 2022 tarihli bir prospektif olgu-kontrol çalışmasında Limberg grubunun normal yaşama ve işe dönüşü ortalama yaklaşık 12 gün bulunmuştur[12]. 2015 tarihli, 91 hastanın katıldığı randomize bir çalışmada ise modifiye Limberg grubunun işe veya okula dönüşü ortalama yaklaşık 21 gündür[11]. Çalışmaların hasta grupları ve değerlendirdikleri sonuçlar farklıdır; bu süreler sizin için bir dönüş tarihi veya sonuç garantisi değildir.

İşe veya okula erken dönmek sizin için önemliyse bunu muayenede belirtin. Sınırlı hastalıkta Gips/pit picking veya kamerayla kanal temizleme gibi küçük girişimler değerlendirilebilir; iyileşme ve işten uzak kalma süresi daha kısa olabilir[1, 2, 3]. Ancak her hastalık biçimine uygun değildir; yeniden işlem veya hastalığın geri dönme olasılığı da yöntem seçilirken birlikte konuşulmalıdır[1, 2, 8].

Uzun dönemde hastalığın geri dönme oranı yönteme göre değişir. 89.000'den fazla hastayı kapsayan bir analizde 10 yıllık geri dönme oranı, yaranın açık bırakıldığı ameliyattan sonra yaklaşık yüzde 20, Karydakis ya da Bascom'un "cleft lift" ameliyatından sonra yaklaşık yüzde 3, Limberg ya da Dufourmentel flebinden sonra yaklaşık yüzde 11, yaranın orta çizgide dikildiği ameliyattan sonra ise yüzde 32'ye kadar bulunmuştur[1, 2, 8]. NHS'nin hasta bilgisi ise yaranın açık bırakıldığı ameliyatı, geri dönme riski en düşük yöntem olarak anar[4]; oysa yukarıdaki geniş analizde Karydakis ya da Bascom yönteminden ve flep ameliyatlarından sonra daha düşük oranlar bulunmuştur[1, 2, 8]. Bu geniş analizde Karydakis ve "cleft lift" için bulunan yaklaşık yüzde 3'lük oran, "cleft lift"ten sonra uzun süre izlenen tek tek çalışmalardakinden belirgin olarak düşüktür (yukarıda, beş yıl ve üzerinde yüzde 11 ile 24)[2]; kılavuzlar, hastalığın ortak bir sınıflaması olmadığını, geri dönmenin tanımının çalışmadan çalışmaya değiştiğini ve izlem sürelerinin farklı, çoğu zaman da kısa olduğunu vurgular, bu yüzden bu oranlar doğrudan karşılaştırılamaz[2, 8]. Her yöntemden sonra hastalığın geri döndüğü bildirilmiştir[1, 2, 3].

Kıl alma: tıraş mı, lazer mi?

Hollanda kılavuzu, kalça arasının jiletle tıraş edilmemesinin önerilmesini düşünür[1]; jiletle tıraş, uzun dönemde hastalığın daha sık geri dönmesiyle ilişkilendirilmiştir[1, 2, 3]. NHS de hekiminiz önermedikçe bölgenin tıraş edilmemesini söyler[4].

Lazerle kıl aldırmanın (lazer epilasyon) hastalığın geri dönmesini önleyip önlemediği konusunda kılavuzlar ayrışır. Hollanda kılavuzu, kanıtların çok zayıf olduğunu ve iki çalışmanın zıt sonuçlar verdiğini belirtir; ilk ameliyattan sonra lazer epilasyon önermekte çekingen davranılmasını, hastalığı birkaç kez geri dönmüş ve kalça arası kıllı olanlarda ise iyi ve kötü yanları konuşulduktan sonra düşünülmesini önerir[1]. İtalyan uzlaşı bildirisi kıllı hastalarda ameliyattan sonra kıl aldırmayı önerir, ama bu konudaki kanıtların hâlâ zayıf olduğunu belirtir[3]. Avrupa Koloproktoloji Derneği, ameliyattan sonra herhangi bir yöntemle kıl almanın geri dönmeyi azaltmak için şart olmadığını belirtir: aktardığı bir derlemede geri dönme lazerden sonra yüzde 9, kıl alınmayanlarda yüzde 19, tıraş ya da tüy dökücüyle kıl alanlarda yüzde 23 bulunmuştur, ama dernek lazeri önermek için yeni çalışmalar gerektiğini söyler[8]. Alman kılavuzu ise 2026 sürümünde, 18–21 yaşındaki genç yetişkinlere ameliyatla birlikte lazer epilasyon önerilmesini ister; daha büyük yaştakiler için mevcut kanıtla bir öneri yapılamayacağını belirtir[2].

Alman kılavuzunun bu önerisi, Hollanda kılavuzundan ve İtalyan uzlaşı bildirisinden sonra yayımlanan bir çalışmaya dayanır. Daha önce bir kıl dönmesi atağı tedavi edilmiş 11–21 yaş arası 302 gencin katıldığı bu çalışmada, standart bakıma (daha iyi temizlik ve tıraş ya da tüy dökücü kremle kıl alma) lazer epilasyon eklenenlerde hastalık bir yıl içinde belirgin olarak daha az geri dönmüştür: yaklaşık 10 kişide 1'e karşı 3 kişide 1[2, 9]. Ancak lazer grubundaki gençlerin üçte birinden fazlası bir yıllık kontrole gelmemiştir[9]. Hollanda kılavuzu, bu çalışmanın planında karşılaştırılan grubun tıraş olduğunu; tıraşın kendisi geri dönmeyi artırabildiği için sonuçların lazerin lehine yanıltıcı çıkabileceğini belirtmişti[1].

Lazer genellikle kılların hepsini alamaz: en iyi durumda yaklaşık yüzde 80'i alınır; işlem sırasında ağrı duyulur, ağrının derecesi kişiden kişiye değişir ve ortalama altı seans gerekir[1].

Kendinizi korumak için

Hollanda kılavuzu; yakınma yapmayan kıl dönmesi olanlara, yakınması olup tedavi istemeyenlere ve ailesinde kıl dönmesi sık görülenlere şu önerilerin verilmesini düşünür[1]:

  • saç kestirdikten ve vücut kıllarını aldıktan sonra kalça arasına düşen serbest kılları temizleyin;
  • kalça arasını jiletle tıraş etmeyin;
  • kalça arasını temiz tutun: burada amaç, bölgede serbest kıl ve döküntü birikmemesidir;
  • obeziteniz varsa kilo verin;
  • sigarayı bırakın;
  • uzun süre oturmaktan kaçının.

Apse boşaltma dışında bir kıl dönmesi ameliyatı olacak ya da olmuş kişiler için Hollanda kılavuzu, ameliyattan önce sigarayı bırakmayı ve obezite varsa kilo vermeyi; ameliyattan sonra da serbest kılları temizlemeyi, jiletle tıraş etmemeyi, kalça arasını temiz tutmayı, sigara içmemeyi ve uzun süre oturmaktan kaçınmayı önermeyi düşünür[1]. Avrupa Koloproktoloji Derneği de saç kestirdikten sonra duş almayı ve temizliğe dikkat etmeyi önerir[8].

Bu öneriler çoğunlukla gözlem çalışmalarına ve uzman görüşüne dayanır; kanıtları güçlü olmasa da zararsız oldukları için önerilirler[1].

Kaynaklar

16
  1. Nederlandse Vereniging voor Heelkunde. Richtlijn Sinus pilonidalis. Richtlijnendatabase (Federatie Medisch Specialisten); modüller 19.09.2022. Metin: richtlijnendatabase.nl.
  2. Ommer A, Iesalnieks I, Doll D, Petersen S, Kahlke V, Schneider J, ve ark. S3-Leitlinie Sinus pilonidalis, Langfassung, Version 3.1. Deutsche Gesellschaft für Koloproktologie; AWMF-Registernummer 081-009. 2026. Metin: register.awmf.org.
  3. Milone M, Basso L, Manigrasso M, Pietroletti R, Bondurri A, La Torre M, ve ark. Consensus statement of the Italian society of colorectal surgery (SICCR): management and treatment of pilonidal disease. Tech Coloproctol. 2021;25(12):1269–1280. doi: 10.1007/s10151-021-02487-8. PubMed: 34176001.
  4. NHS. Pilonidal sinus. Son gözden geçirme: 16 Kasım 2023. Metin: www.nhs.uk.
  5. Sekhon Inderjit Singh HK, Meinero P, Campanile FC, Quddus A, Rajaganeshan R, Warusavitarne J, ve ark. The application of EPSiT in pilonidal sinus disease: an international Delphi consensus study endorsed by the Association of Laparoscopic Surgeons of Great Britain and Ireland (ALSGBI). Tech Coloproctol. 2025;29(1):155. doi: 10.1007/s10151-025-03191-7. PubMed: 40736584.
  6. Ouali M, Martin-Martin GP, Avdicausevic S, Alam A, Istok P, Brunenieks I, ve ark. International Society of Laser Proctology Position Paper on SiLaC and EPSiT/SiLaC in the Management of Pilonidal Sinus Disease. Lasers Surg Med. 2025;57(10):845–850. doi: 10.1002/lsm.70071. PubMed: 41078023.
  7. NHS. Sepsis. Son gözden geçirme: 14 Mayıs 2026. Metin: www.nhs.uk.
  8. Ojo D, Gallo G, Kleijnen J, Haas S, Danys D, Dardanov D, ve ark. European Society of Coloproctology guidelines for the management of pilonidal disease. Br J Surg. 2024;111(10):znae237. doi: 10.1093/bjs/znae237. PubMed: 39397672.
  9. Minneci PC, Gil LA, Cooper JN, Asti L, Nishimura L, Lutz CM, ve ark. Laser epilation as an adjunct to standard care in reducing pilonidal disease recurrence in adolescents and young adults: a randomized clinical trial. JAMA Surg. 2024;159(1):19–27. doi: 10.1001/jamasurg.2023.5526. PubMed: 37938854.
  10. Türk Dermatoloji Derneği. Hidradenitis süpürativa. Hasta bilgilendirme broşürü. Metin: turkdermatoloji.org.tr.
  11. Tokaç M, Dumlu EG, Aydın MS, Yalçın A, Kılıç M. Comparison of modified Limberg flap and Karydakis flap operations in pilonidal sinus surgery: prospective randomized study. Int Surg. 2015;100(5):870–877. doi: 10.9738/INTSURG-D-14-00213.1. PubMed: 26011208.
  12. Alkurt EG, Vardar YM, Tüzün İS. Comparison of Limberg flap and Karydakis flap repair in pilonidal sinus surgery: a prospective case-control study. Cureus. 2022;14(9):e28933. doi: 10.7759/cureus.28933.
  13. Pescatore R; Birnbaumer DM (hakem). How to do procedural sedation and analgesia. MSD Manual Professional Edition. Ekim 2024. Metin: www.msdmanuals.com.
  14. Lim J, Shabbir J. Pilonidal Sinus Disease — A Literature Review. World J Surg Surgical Res. 2019;2:1117. Şekil 1; tam metin erişimi 3 Ekim 2026. Metin: www.surgeryresearchjournal.com.
  15. Hemmingsson O ve ark. Excision and suture in the midline versus Karydakis flap surgery for pilonidal sinus: randomized clinical trial. BJS Open. 2022;6(2):zrac007. Şekil 2; tam metin erişimi 3 Ekim 2026. Metin: pmc.ncbi.nlm.nih.gov.
  16. Adhikari Sudhin BN ve ark. Modified Limberg flap cover for recurrent sacrococcygeal pilonidal sinus: our experience at a medical college in Nepal. Birat Journal of Health Sciences. 2021;6(1):1274–1279. Şekil 1; tam metin erişimi 3 Ekim 2026. Metin: www.nepjol.info.

Tıbbi gözden geçirme: Op. Dr. Ömer Seyfullah Hasıripi,

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz. Şikâyetiniz için bir hekime başvurun.