Makat çevresinde ağrılı şişlik: neden boşaltılır, ne zaman acil?

Makat apsesi (perianal apse)

Kısaca

Makat apsesi, makatın çevresindeki dokuda gelişen bir enfeksiyondur; çoğunlukla birden başlayan, ağrılı ve kızarık bir şişlik yapar. Erişkinlerde tedavisi, apsenin açılıp irinin boşaltılmasıdır; antibiyotik yalnız bazı hastalarda buna eklenir. Makat çevresinde ağrılı bir şişlik fark ederseniz aynı gün bir hekime görünün.

Bu sayfada
Makatın ve rektumun alt bölümünün önden kesit çizimi: ortada yukarıda rektum, aşağıda açık çizilmiş makat kanalı, en altta makat açıklığı ve çevresindeki deri. Kanalın iki yan duvarında içte açık kırmızı iç büzücü kas, dışta koyu kırmızı dış büzücü kas ve iki kas arasında açık renkli ince bir şerit var; dış büzücü kas yukarıda, huni gibi yukarı ve dışa açılan pelvis tabanı kasıyla birleşiyor. Kasların dışında ve pelvis tabanı kasının üstünde sarı yağ dokusu bulunuyor. Kanalın iç yüzünde dalgalı dentat çizgi uzanıyor; çizimde örnek olarak her duvarda iki bez kanalı bu çizgi hizasında kanala açılıyor, iç büzücü kası geçip iki kas arasındaki şeritte küçük dallı bezlerle sonlanıyor. Sık görülen iki apse yeri krem-sarı, dolu cepler olarak çizilmiş: solda makat kenarında deri altında (üstündeki deri dışa doğru kabarık), sağda dış büzücü kasın dışındaki yağ dokusunda daha büyük bir cep. Daha seyrek iki yer yalnız kesikli çizgiyle gösterilmiş: solda iki kas arasındaki şeritte, bir bezin ucunda küçük bir oval; sağda pelvis tabanı kasının üstünde, rektumun yanında bir oval.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Makatın ve rektumun alt bölümünün önden kesit çizimi: ortada yukarıda rektum, aşağıda açık çizilmiş makat kanalı, en altta makat açıklığı ve çevresindeki deri. Kanalın iki yan duvarında içte açık kırmızı iç büzücü kas, dışta koyu kırmızı dış büzücü kas ve iki kas arasında açık renkli ince bir şerit var; dış büzücü kas yukarıda, huni gibi yukarı ve dışa açılan pelvis tabanı kasıyla birleşiyor. Kasların dışında ve pelvis tabanı kasının üstünde sarı yağ dokusu bulunuyor. Kanalın iç yüzünde dalgalı dentat çizgi uzanıyor; çizimde örnek olarak her duvarda iki bez kanalı bu çizgi hizasında kanala açılıyor, iç büzücü kası geçip iki kas arasındaki şeritte küçük dallı bezlerle sonlanıyor. Sık görülen iki apse yeri krem-sarı, dolu cepler olarak çizilmiş: solda makat kenarında deri altında (üstündeki deri dışa doğru kabarık), sağda dış büzücü kasın dışındaki yağ dokusunda daha büyük bir cep. Daha seyrek iki yer yalnız kesikli çizgiyle gösterilmiş: solda iki kas arasındaki şeritte, bir bezin ucunda küçük bir oval; sağda pelvis tabanı kasının üstünde, rektumun yanında bir oval.
  1. 1 Makat kanalı
  2. 2 Makat bezi
  3. 3 İç büzücü kas
  4. 4 Dış büzücü kas
  5. 5 Pelvis tabanı kası
  6. 6 Makat kenarında apse (sık)
  7. 7 Yandaki yağlı dokuda apse (sık)
  8. 8 Kaslar arasında apse (seyrek)
  9. 9 Pelvis tabanı kasının üstünde apse (seyrek)
Çizimin açıklaması

Makat bezleri dentat çizgi hizasında kanala açılır; bir kısmının kanalları iç büzücü kası geçerek iki kasın arasına uzanır. Apse en sık makat kenarında deri altında ya da makatın yanındaki yağlı dokuda, daha seyrek iki kasın arasında ya da daha derinde, pelvis tabanı kasının üstünde (kesikli çizgiler) oluşur. Yapıları göstermek için makat kanalı açık çizilmiştir; normalde kapalıdır.[1, 2, 3]

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Armin Kübelbeck, McortNGHH ve Jmarchn, CC BY-SA 4.0. Jmarchn'ın "Abscess diag 02-es" çiziminden (CC BY-SA 3.0) uyarlandı; o çizim McortNGHH'nin "Abscess diag 02" (CC BY-SA 4.0) ve Armin Kübelbeck'in "Piles diffdiag 01" (CC BY 3.0) çizimlerine dayanır. Yazılar, oklar ve kaynaktaki apse işaretleri çıkarıldı; sağ yarı aynalanarak iki yanı aynı bir taban kuruldu, gövdenin yan çizgisi yeniden çizildi, renkler değiştirildi, iki kas arasındaki şerit genişletildi, dentat çizgi hizasında kanala açılan makat bezleri ve dört apse yeri eklendi; numaralı etiketler eklendi. Bu uyarlama da CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.

Makat apsesi nedir, neden olur?

Makat apsesi, makatın çevresindeki yumuşak dokuda gelişen bir enfeksiyondur[2]. Makat kanalının iç yüzüne açılan küçük bezler vardır; bu bezlerin bir kısmının uzantıları, makatı kapalı tutan iç kasın (iç büzücü kas) içinden geçer[1]. Apsenin, bu bezlerden birinin tıkanıp enfekte olmasıyla başladığı düşünülür[1].

Apse en sık makatın hemen kenarında ya da makatın yanındaki yağlı dokuda gelişir; büzücü kasların arasında ya da daha derinde gelişen apseler daha seyrektir[2]. Belirtiler ve tedavi, apsenin yerine göre çok değişir[2].

Apselerin çoğunda altta yatan başka bir hastalık yoktur; bir kısmı ise başka bir hastalığın, en sık da Crohn hastalığının (bir iltihabi bağırsak hastalığı) parçası olarak ortaya çıkabilir[2]. Makat apsesi sık görülür; en çok 20–40 yaşları arasında ve erkeklerde kadınlardan daha sık ortaya çıkar[2].

Apse, makat fistülüyle de bağlantılıdır: fistül, makat kanalının içiyle makat çevresindeki cilt arasında oluşan anormal bir tüneldir ve en sık bir apseden sonra gelişir[1].

Makat apsesi belirtileri nelerdir?

Apse genellikle makatın kenarında ağrılı, kızarık bir şişlik olarak görülür; şişlikten irin gelebilir de gelmeyebilir de[1]. Ağrı çoğunlukla birden başlar; ateş de sık görülür[2, 3]. Sürekli zonklayan bir ağrı, silerken kâğıtta irin ve kan görülmesi ve yüksek ateş, apse ya da fistül belirtisi olabilir[5].

Derindeki apseleri fark etmek daha zordur[2]. Böyle bir apsede ağrı apış arasına (makatla cinsel organlar arasındaki bölge), bele ya da kalçalara vurabilir ya da karın içinden kaynaklanan bir hastalığı andırabilir; bazen idrar yapamama olur[2]. Yaşlı ve güçten düşmüş kişilerde, şeker hastalarında ve bağışıklığı zayıf olanlarda belirtiler sıklıkla hafiftir, hatta hiç olmayabilir; bu yüzden bu kişilerde daha dikkatli ve hızlı davranmak gerekir[2].

Nadir de olsa, apış arasında ya da cinsel organlarda deri altındaki dokulara çok hızlı yayılan, doku ölümüne yol açan ve hayatı tehdit edebilen bir enfeksiyon (Fournier gangreni) görülebilir; vakaların yaklaşık beşte biri makat ve kalın bağırsak bölgesinden başlar[2]. En sık belirtileri apış arasında ya da testis torbasında ağrı, şişlik ve kızarıklıktır; ağrı, dışarıdan pek bir şey görünmese bile çoğunlukla çok şiddetlidir[2]. Ateş ve hızlı nabız da sık görülür[2]. Tedavide gecikme ölüm riskini artırdığı için kılavuz, olabildiğince erken ameliyat önerir[2].

Tanı nasıl konur?

Tanı çoğunlukla yakınmalarınız dinlenerek ve makat, parmakla da muayene edilerek konur[2]. Ağrı çok şiddetliyse muayene, sakinleştirici ilaç ya da anestezi altında yapılabilir[2]. Tanı için kan tahlili ve görüntüleme çoğu zaman gerekmez; yine de gizli bir şeker hastalığını yakalamak için şeker tahlilleri önerilir[2]. Belirtiler olağan dışıysa ya da derin bir apseden, karmaşık bir fistülden veya Crohn hastalığından kuşkulanılıyorsa görüntüleme (MR, bilgisayarlı tomografi ya da makattan ultrason) önerilir[2].

Makat apsesine hangi bölüm bakar?

Makat apsesine genel cerrahi bölümü bakar. İlk muayeneyi aile hekiminiz ya da iş yeri hekiminiz yapabilir; gerekli görürse sizi genel cerrahiye yönlendirebilir. Ancak ağrılı bir şişlik ya da ateş varsa randevu beklemeden aynı gün bir hekime görünün[2, 4].

Makat apsesi nasıl geçer?

Erişkinlerde makat apsesinin tedavisi, apsenin ameliyatla açılıp irinin boşaltılmasıdır (drenaj)[2, 3]. Apseyi kendiniz açmaya ya da sıkmaya çalışmayın: enfeksiyon yayılabilir ya da apse kötüleşebilir[8]. Apse kendiliğinden açılırsa bölgeyi sabunlu suyla yıkayıp temiz tutun, üstünü örtün ve yine de hekime görünün: enfeksiyon sürebilir[8]. Vücudun enfeksiyona verdiği ağır tepki (sepsis), şeker hastalığı, zayıf bağışıklık ya da ciltte yaygın bir iltihap varsa apse acilen, bunlar yoksa ideal olarak 24 saat içinde boşaltılır[2]. Apsenin tam olarak boşaltılması önemlidir: basit makat apselerinde yapılan bir çalışmada apse, irini yalnız iğneyle çekilenlerin yüzde 41'inde, kesilerek boşaltılanların ise yüzde 15'inde yeniden oluştu[2].

Antibiyotik gerekir mi?

Boşaltmadan sonra, fistülü önlemek amacıyla herkese antibiyotik verilmesi önerilmez[1]. Antibiyotiğin fistülü önlediğini gösteren anlamlı bir kanıt yoktur; gereksiz kullanımı da mikropların ilaçlara direnç kazanmasına katkıda bulunabilir[1]. Çoğu hastada antibiyotik tedavi süresini kısaltmaz, apsenin yeniden oluşmasını da azaltmaz[3]. Antibiyotik; sepsis, apsenin çevresindeki ciltte yayılan iltihap (selülit) ya da zayıf bağışıklık (örneğin kemoterapi, kanser ya da HIV nedeniyle) varsa veya boşaltmadan sonra yakınmalar geçmezse gündeme gelir[1, 2, 3].

Makatta apse ameliyatı nasıl yapılır?

Kesinin yeri ve büyüklüğü apsenin türüne ve yerine göre belirlenir[3]. Genel kural olarak kesi, apseyi tam boşaltacak ama makatı kapalı tutan kaslara zarar vermeyecek biçimde, olabildiğince makatın kenarına yakın yapılır; amaç, ileride bir fistül gelişirse bunun kısa kalmasıdır[2, 3].

Makatın önden kesit çiziminden yakın görünüm: soldaki yan duvar ve sağ altta makat ağzı. Duvarda içte açık kırmızı iç büzücü kas, dışta ve daha aşağıda koyu kırmızı dış büzücü kas, ikisinin arasında açık renkli ince bir şerit ve kasların dışında sarı yağ dokusu var; kanalın iç yüzünde dalgalı dentat çizgi ve bu hizada kanala açılan iki küçük bez görülüyor. Makatın kenarının hemen yanında, deri altında krem-sarı irinle dolu yuvarlak bir apse cebi var; üstündeki deri hafifçe kabarık. Cebin makata bakan yarısının üstünde deride tek, kısa bir kesi açılmış; kesinin iki deri kenarı hafifçe aralık ve dışa dönük. Makatın kenarı ile kesi arasında, cebin genişliğinden kısa, kesintisiz bir deri parçası kalıyor. Kesiden dışarı küçük bir irin dili çıkıyor ve cebin içinden başlayan ince bir lacivert ok kesinin ortasından dışarıyı gösteriyor. Kesi kaslardan uzakta; kasların sınırları bozulmamış.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Makatın önden kesit çiziminden yakın görünüm: soldaki yan duvar ve sağ altta makat ağzı. Duvarda içte açık kırmızı iç büzücü kas, dışta ve daha aşağıda koyu kırmızı dış büzücü kas, ikisinin arasında açık renkli ince bir şerit ve kasların dışında sarı yağ dokusu var; kanalın iç yüzünde dalgalı dentat çizgi ve bu hizada kanala açılan iki küçük bez görülüyor. Makatın kenarının hemen yanında, deri altında krem-sarı irinle dolu yuvarlak bir apse cebi var; üstündeki deri hafifçe kabarık. Cebin makata bakan yarısının üstünde deride tek, kısa bir kesi açılmış; kesinin iki deri kenarı hafifçe aralık ve dışa dönük. Makatın kenarı ile kesi arasında, cebin genişliğinden kısa, kesintisiz bir deri parçası kalıyor. Kesiden dışarı küçük bir irin dili çıkıyor ve cebin içinden başlayan ince bir lacivert ok kesinin ortasından dışarıyı gösteriyor. Kesi kaslardan uzakta; kasların sınırları bozulmamış.
  1. 1 Makat kanalı
  2. 2 Makatın kenarı
  3. 3 İç büzücü kas
  4. 4 Dış büzücü kas
  5. 5 Makat kenarında apse
  6. 6 Kesi: makatın kenarına yakın
  7. 7 İrinin boşaltılması (drenaj)
Çizimin açıklaması

Çizimdeki gibi makat kenarındaki bir apse, üstündeki deride açılan bir kesiyle boşaltılır (drenaj). Kesi, apseyi tam boşaltacak ama makatı kapalı tutan kaslara zarar vermeyecek biçimde, makatın kenarına olabildiğince yakın yapılır; amaç, ileride fistül gelişirse kısa kalmasıdır. Yapıları göstermek için makat kanalı açık çizilmiştir; normalde kapalıdır.[2, 3]

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Armin Kübelbeck, McortNGHH ve Jmarchn, CC BY-SA 4.0. Jmarchn'ın "Abscess diag 02-es" çiziminden (CC BY-SA 3.0) uyarlandı; o çizim McortNGHH'nin "Abscess diag 02" (CC BY-SA 4.0) ve Armin Kübelbeck'in "Piles diffdiag 01" (CC BY 3.0) çizimlerine dayanır. Yazılar, oklar ve kaynaktaki apse işaretleri çıkarıldı; sağ yarı aynalanarak iki yanı aynı bir taban kuruldu, gövdenin yan çizgisi yeniden çizildi, renkler değiştirildi, iki kas arasındaki şerit genişletildi, dentat çizgi hizasında kanala açılan makat bezleri eklendi; sol duvar ve makat ağzı yakından gösterildi; makat ağzındaki yağ saçağı örtülerek makatın kenarı keskinleştirildi; makat kenarında bir apse cebi, üstünde kısa bir deri kesisi, kesiden çıkan irin ve bir ok eklendi; numaralı etiketler eklendi. Bu uyarlama da CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.

Sağlığı yerinde, bağışıklığı zayıf olmayan ve sepsis belirtisi göstermeyen kişilerde küçük, yüzeysel bir apse yalnız o bölge uyuşturularak (lokal anestezi) ve hastanede yatmadan boşaltılabilir[2, 3]. Derin apselerde bölgeyi uyuşturmak yetmez; Japon kılavuzu bu durumda bel ya da kuyruk sokumu bölgesinden yapılan uyuşturmayı (spinal ya da sakral epidural anestezi) tercih eder[3].

Kan sulandırıcı bir ilaç kullanıyorsanız da apsenin boşaltılması gerekir[3]. İlacınızı hekiminize söyleyin: uyuşturma yöntemi buna göre seçilir[3]. İlacı kendi kendinize bırakmayın; ne yapılacağını ilacı yazan hekime sorun. Kalp kapağı protezi, geçirilmiş kalp içi zarı iltihabı (endokardit) ya da bazı doğuştan kalp hastalıkları gibi durumlarda boşaltmadan önce antibiyotik gerekebilir; böyle bir durumunuz varsa hekiminize söyleyin[2].

Yaraya tampon konur mu?

Avrupa Koloproktoloji Derneği (2024), boşaltmadan sonra yaraya rutin olarak tampon (gazlı bez) konmamasını önerir: tampon, fistülü ya da apsenin yeniden oluşmasını önlemez, ama ağrıyı artırır[1]. Kanamayı durdurmak gerektiğinde ise tampon yararlı olabilir[1]. Daha eski olan Dünya Acil Cerrahi Derneği kılavuzu (2021), eldeki çalışmalara dayanarak bu konuda öneri yapılamayacağını belirtmişti[2].

Ameliyatta fistül bulunursa

Fistül, apse boşaltılırken görülebilir ya da daha sonra akıntı veya şişlikle kendini gösterebilir[1]. Avrupa Koloproktoloji Derneği, apseyi boşaltırken fistülün aynı ameliyatta kesilip açılmasını önermez[1]. Çalışmalarda aynı anda açmak sonradan fistül kalmasını azaltmıştır (yalnız boşaltılanlarda yüzde 30, aynı anda açılanlarda yüzde 5); ama boşaltma sırasında görülen fistüllerin en az yarısı kendiliğinden kapanır ve aynı anda açılanlarda bir yıl sonra gaz ya da dışkı kaçırma üç kat daha sık görülmüştür[1]. Dünya Acil Cerrahi Derneği ise aynı anda açmayı yalnız büzücü kası içermeyen, cildin hemen altındaki belirgin bir fistülde önerir; kası içeren bir fistülde tünelden gevşek bir ip (seton) geçirilmesini önerir[2]. Bu yüzden çoğu zaman önce yalnız apse boşaltılır; fistül kalırsa ileride ayrı bir ameliyat gerekebilir[1, 3].

Makatta apse ameliyatından sonra ne olur?

Apse boşaltıldıktan sonra yeniden oluşabilir[2]. Yetersiz boşaltma, apsenin içinde bölmeler olması, at nalı biçiminde uzanan bir apse ve belirtilerin başlamasından boşaltmaya kadar geçen sürenin uzaması bu riski artırır[2].

Apseden sonra fistül her hastada gelişmez; bildirilen oranlar yüzde 15 ile 37 arasında değişir[1, 2, 3]. Fistül, apsenin yeniden oluşma olasılığını artırır[2].

Makat bölgesinin önden kesiti: ortada açık çizilmiş makat kanalı, iki yanında iç ve dış büzücü kaslar, aralarında açık renkli bir şerit, üstte huni biçimli pelvis tabanı kası ve dışta sarı yağ dokusu; kanalın iç yüzünde dalgalı dentat çizgi. Soldaki duvarda (önce) bir makat bezinin iki kas arasındaki ucu krem-sarı iltihapla dolup şişmiş; iltihap bu şerit boyunca kesintisiz aşağı inip makat kenarında deri altında yuvarlak bir cep oluşturmuş ve deriyi hafifçe kabartmış. Sağdaki duvarda (sonra) açık pembe, lacivert kenarlı ince bir tünel (fistül) var: dentat çizgi hizasında kanala açık duran bir bez ağzından (iç ağız) başlıyor, iç büzücü kası geçiyor, iki kas arasındaki şeritte bezin küçük dallı ucuna ulaşıp aşağı iniyor, dış büzücü kasın alt ucunun altından dışa dönüyor ve makatın yanındaki deride, makat açıklığından belirgin bir sağlam deri parçasıyla ayrılan küçük, yuvarlak bir delikle (dış ağız) sonlanıyor.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Makat bölgesinin önden kesiti: ortada açık çizilmiş makat kanalı, iki yanında iç ve dış büzücü kaslar, aralarında açık renkli bir şerit, üstte huni biçimli pelvis tabanı kası ve dışta sarı yağ dokusu; kanalın iç yüzünde dalgalı dentat çizgi. Soldaki duvarda (önce) bir makat bezinin iki kas arasındaki ucu krem-sarı iltihapla dolup şişmiş; iltihap bu şerit boyunca kesintisiz aşağı inip makat kenarında deri altında yuvarlak bir cep oluşturmuş ve deriyi hafifçe kabartmış. Sağdaki duvarda (sonra) açık pembe, lacivert kenarlı ince bir tünel (fistül) var: dentat çizgi hizasında kanala açık duran bir bez ağzından (iç ağız) başlıyor, iç büzücü kası geçiyor, iki kas arasındaki şeritte bezin küçük dallı ucuna ulaşıp aşağı iniyor, dış büzücü kasın alt ucunun altından dışa dönüyor ve makatın yanındaki deride, makat açıklığından belirgin bir sağlam deri parçasıyla ayrılan küçük, yuvarlak bir delikle (dış ağız) sonlanıyor.
  1. 1 Makatın iç yüzüne açılan bez
  2. 2 İç büzücü kas
  3. 3 Dış büzücü kas
  4. 4 Önce: bezden başlayan apse
  5. 5 İç ağız
  6. 6 Sonra: fistül tüneli
  7. 7 Dış ağız (derideki delik)
Çizimin açıklaması

Solda (önce): makat bezinden başlayan bir apse, iki kasın arasından aşağı inip makat kenarında toplanmış. Sağda (sonra): apseden sonra kalabilen tünel (fistül); iç ağzı bezin kanala açıldığı yerde, dış ağzı makatın yanındaki deridedir. Çizimde fistülün olası yollarından biri gösterilmiştir. Yapıları göstermek için makat kanalı açık çizilmiştir; normalde kapalıdır.[1, 3]

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Armin Kübelbeck, McortNGHH ve Jmarchn, CC BY-SA 4.0. Jmarchn'ın "Abscess diag 02-es" çiziminden (CC BY-SA 3.0) uyarlandı; o çizim McortNGHH'nin "Abscess diag 02" (CC BY-SA 4.0) ve Armin Kübelbeck'in "Piles diffdiag 01" (CC BY 3.0) çizimlerine dayanır. Yazılar, oklar ve kaynaktaki apse işaretleri çıkarıldı; sağ yarı aynalanarak iki yanı aynı bir taban kuruldu, gövdenin yan çizgisi yeniden çizildi, renkler değiştirildi, iki kas arasındaki şerit genişletildi, dentat çizgi hizasında kanala açılan makat bezleri, bir yanda apsenin yayılışı, öbür yanda fistül tüneli eklendi; numaralı etiketler eklendi. Bu uyarlama da CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.

Her apsede, özellikle apse tekrarlıyorsa, tanı konmamış bir Crohn hastalığı olmadığından emin olunmalıdır[2]. Birleşik Krallık'taki hastane kayıtlarına göre ilk kez makat apsesi geçirenlerin yüzde 3'üne sonradan Crohn hastalığı tanısı konmuştur[1].

Boşaltmadan sonra rutin görüntüleme genellikle gerekmez; apse tekrarlarsa, fistül ya da iyileşmeyen bir yara varsa ya da iltihabi bir bağırsak hastalığından kuşkulanılırsa görüntüleme önerilir[2]. Apse yeniden oluşursa, makat çevresinde akıntı ya da şişlik sürerse ya da yara iyileşmezse hekiminize görünün[1, 2].

Kaynaklar

8
  1. Reza L, Gottgens K, Kleijnen J, Breukink S, Ambe PC, Aigner F, ve ark. European Society of Coloproctology: Guidelines for diagnosis and treatment of cryptoglandular anal fistula. Colorectal Dis. 2024;26(1):145–196. doi: 10.1111/codi.16741. PubMed: 38050857.
  2. Tarasconi A, Perrone G, Davies J, Coimbra R, Moore E, Azzaroli F, ve ark. Anorectal emergencies: WSES-AAST guidelines. World J Emerg Surg. 2021;16(1):48. doi: 10.1186/s13017-021-00384-x. PubMed: 34530908.
  3. Yamana T. Japanese Practice Guidelines for Anal Disorders II. Anal fistula. J Anus Rectum Colon. 2018;2(3):103–109. doi: 10.23922/jarc.2018-009. PubMed: 31559351.
  4. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Skin abscess (deri apsesi): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 2 Haziran 2023. Metin: www.nhs.uk.
  5. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Anal pain (makat ağrısı): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 27 Ekim 2025. Metin: www.nhs.uk.
  6. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Sepsis: hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 14 Mayıs 2026. Metin: www.nhs.uk.
  7. healthdirect Australia (Avustralya ulusal sağlık bilgi hizmeti). Urinary retention (idrar tutulması): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Temmuz 2024. Metin: www.healthdirect.gov.au.
  8. Cleveland Clinic. Perianal Abscess (makat çevresi apsesi): hasta bilgilendirme sayfası. Son güncelleme: 17 Haziran 2022. Metin: my.clevelandclinic.org.

Tıbbi gözden geçirme: Op. Dr. Ömer Seyfullah Hasıripi,

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz. Şikâyetiniz için bir hekime başvurun.