Dışkılarken keskin ağrı ve az kanama: neden olur, nasıl geçer?

Makat çatlağı (anal fissür)

Kısaca

Makat çatlağı, makat kanalının alt kısmını örten ince ve hassas derideki küçük bir yırtıktır. Dışkılarken başlayıp sonra saatlerce sürebilen keskin bir ağrıya ve çoğu zaman az miktarda açık kırmızı kanamaya yol açar. Yeni başlayan çatlakların önemli bir bölümü dışkıyı yumuşatan önlemlerle iyileşir. Kası gevşeten kremleri bazı kılavuzlar baştan, bazıları çatlak geçmezse önerir; geçmeyen çatlaklarda iğne tedavisi ya da ameliyat da gündeme gelir.

Bu sayfada
Makat kanalının alt bölümünün enine kesitinin şematik çizimi. Kanal normalde kapalıdır: ortada, iç yüzü birbirine değen yıldız biçimli kıvrımlar var; kıvrımları ince, pembe bir iç yüz örtüyor, altında yumuşak, açık renkli bir tabaka bulunuyor. Dışa doğru sırasıyla iç makat kası halkası, ince sarı bir ara tabaka, dış makat kası halkası ve en dışta yağ dokusu görülüyor. Resmin altı vücudun arka (kuyruk sokumu) tarafı, üstü ön tarafı. Altta, arka orta hatta, arkaya uzanan kıvrımın ucunda, iç yüzde tek bir yırtık var: en geniş yeri kanala açılan ağzı; derine doğru kama gibi daralıyor ve tabanı, uzun süren bir çatlakta görülebileceği gibi, iç makat kasının yüzeyinde bitiyor; kas kesilmemiş. Üstte, ön orta hatta aynı biçim yalnız soluk, kesik çizgiyle gösterilmiş.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Makat kanalının alt bölümünün enine kesitinin şematik çizimi. Kanal normalde kapalıdır: ortada, iç yüzü birbirine değen yıldız biçimli kıvrımlar var; kıvrımları ince, pembe bir iç yüz örtüyor, altında yumuşak, açık renkli bir tabaka bulunuyor. Dışa doğru sırasıyla iç makat kası halkası, ince sarı bir ara tabaka, dış makat kası halkası ve en dışta yağ dokusu görülüyor. Resmin altı vücudun arka (kuyruk sokumu) tarafı, üstü ön tarafı. Altta, arka orta hatta, arkaya uzanan kıvrımın ucunda, iç yüzde tek bir yırtık var: en geniş yeri kanala açılan ağzı; derine doğru kama gibi daralıyor ve tabanı, uzun süren bir çatlakta görülebileceği gibi, iç makat kasının yüzeyinde bitiyor; kas kesilmemiş. Üstte, ön orta hatta aynı biçim yalnız soluk, kesik çizgiyle gösterilmiş.
  1. 1 Çatlak
  2. 2 İç makat kası (iç sfinkter)
  3. 3 Dış makat kası (dış sfinkter)
  4. 4 Arka taraf (kuyruk sokumu yönü)
  5. 5 Ön taraf
Çizimin açıklaması

Makat kanalı normalde kapalıdır; iç yüzü kıvrımlar hâlinde birbirine değer. Çatlakların çoğu makatın arka orta hattında, kuyruk sokumu tarafında olur; daha azı ön orta hatta (kesik çizgi) görülür. Çatlak kanalın iç yüzündeki ince deridedir, kası kesmez. Yeni başlayan çatlaklar genellikle yüzeyseldir; uzun süren (kronik) çatlakların tabanında ise iç makat kasının lifleri görülebilir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Makat çatlağı nedir?

Makat çatlağı (anal fissür), makat kanalının alt kısmını örten ince ve hassas deride, dentat çizginin altında oluşan bir yırtıktır[1, 3, 8, 9]; bu bölge ağrıya çok duyarlı olduğu için çatlak ağrılıdır[1, 4]. Çatlakların çoğu makatın arka orta hattında, daha azı ön orta hattında görülür[1, 2, 8, 9]. Amerikan kılavuzuna göre çatlakların yaklaşık yüzde 73'ü arka orta hattadır; çatlağı olan kadınların yüzde 13'ünde, erkeklerin yüzde 8'inde ise çatlak ön orta hattadır[9]. Ön orta hattaki çatlaklar kadınlarda daha sıktır ve doğumdan sonra sık görülür[1, 2].

Sık görülen bir hastalıktır: kişilerin yüzde 7,8 ile 11,1'inde yaşamları boyunca en az bir kez ortaya çıktığı hesaplanmıştır[1]; Büyük Britanya ve İrlanda Koloproktoloji Derneği'nin kılavuzu (bu sayfada kısaca İngiliz kılavuzu) yaşam boyu riski yüzde 7,8 olarak verir[8]. Kadınlarda ve erkeklerde eşit sıklıkta görülür[1]; en sık 15 ile 40 yaş arasındaki kişilerde ortaya çıkar[5, 8].

Altı haftadan kısa süren çatlağa akut (yeni) çatlak denir[8, 9]; İngiliz kılavuzu altı hafta ya da daha uzun süren çatlağı kronik (süreğen) sayar[8]. Belçika ve Alman kılavuzları bu sınırı altı ila sekiz hafta olarak verir[1, 3]. Kronik çatlakta çoğu zaman çatlağın uzun süredir var olduğunu gösteren değişiklikler de görülür: çatlağın kenarları kalınlaşır[1, 3]; dış ucunda nöbetçi meme denen küçük bir deri çıkıntısı, iç ucunda kanalın içinde küçük bir kabarıklık (büyümüş papilla) oluşabilir ve çatlağın tabanında iç makat kasının lifleri görülebilir[1, 3, 8, 9].

Makat kanalının alt bölümünün yandan, yakından kesit çizimi: vücudun arkası (kuyruk sokumu tarafı) sağda, makat açıklığı altta. Sağda arka duvar kesilmiş olarak görülüyor; içten dışa ince iç yüz örtüsü, enine lifli iç makat kası, ince sarı bir ara tabaka, dış makat kası ve yağ dokusu var. Solda kanalın iç yüzü karşıdan görülüyor: üstte daha koyu pembe, dikey kıvrımlı iç yüz, ortada dalgalı dentat çizgi, çizginin altında daha açık renkli, düz iç yüz. Arka orta hatta, dentat çizginin hemen altından makat açıklığının hemen üstüne kadar uzanan uzun bir çatlak var: kenarları hafifçe kabarık ve soluk; çatlağın büyük bölümünde tabanda, sağdaki iç makat kasının devamı olarak kasın beyazımsı enine lifleri görülüyor; kasın alt ucunun altında kalan kısa alt ucunda ise taban lifsiz ve soluk pembe. Bu uzunlukta kasın üstündeki iç yüz örtüsü yok, kas ise kesilmemiş. Çatlağın üst ucunda, dentat çizginin üzerinde küçük, sert, yuvarlak bir kabarıklık (büyümüş papilla); alt ucunda, makat açıklığının dışında, deri kenarından sarkan küçük, yumuşak bir deri çıkıntısı var.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Makat kanalının alt bölümünün yandan, yakından kesit çizimi: vücudun arkası (kuyruk sokumu tarafı) sağda, makat açıklığı altta. Sağda arka duvar kesilmiş olarak görülüyor; içten dışa ince iç yüz örtüsü, enine lifli iç makat kası, ince sarı bir ara tabaka, dış makat kası ve yağ dokusu var. Solda kanalın iç yüzü karşıdan görülüyor: üstte daha koyu pembe, dikey kıvrımlı iç yüz, ortada dalgalı dentat çizgi, çizginin altında daha açık renkli, düz iç yüz. Arka orta hatta, dentat çizginin hemen altından makat açıklığının hemen üstüne kadar uzanan uzun bir çatlak var: kenarları hafifçe kabarık ve soluk; çatlağın büyük bölümünde tabanda, sağdaki iç makat kasının devamı olarak kasın beyazımsı enine lifleri görülüyor; kasın alt ucunun altında kalan kısa alt ucunda ise taban lifsiz ve soluk pembe. Bu uzunlukta kasın üstündeki iç yüz örtüsü yok, kas ise kesilmemiş. Çatlağın üst ucunda, dentat çizginin üzerinde küçük, sert, yuvarlak bir kabarıklık (büyümüş papilla); alt ucunda, makat açıklığının dışında, deri kenarından sarkan küçük, yumuşak bir deri çıkıntısı var.
  1. 1 Deri çıkıntısı (nöbetçi meme)
  2. 2 Çatlak
  3. 3 Çatlağın tabanındaki iç makat kası lifleri
  4. 4 Büyümüş papilla
  5. 5 Dentat çizgi
Çizimin açıklaması

Uzun süren (kronik) çatlakta çatlağın kenarları çoğu zaman kalınlaşır ve tabanında iç makat kasının lifleri görülebilir. Çatlağın dış ucunda küçük bir deri çıkıntısı (nöbetçi meme), iç ucunda ise kanalın içinde, dentat çizginin hemen üzerinde küçük bir kabarıklık (büyümüş papilla) oluşabilir. Bu değişiklikler çatlağın uzun süredir var olduğunu gösterir.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Neden olur?

Çatlak çoğu zaman sert dışkının ya da ishalin makat kanalını örten deriyi zedelemesiyle başlar[2, 9]. En önemli risk etkeni kabızlık, özellikle sert dışkıdır[1]; ancak kabızlık her hastada bulunmaz, sık ishal de çatlağa yol açabilir[1, 5, 8]. Gebelik, normal doğum ve iltihabi bağırsak hastalıkları da riski artırır[5]. Bir çalışmada makattan cinsel ilişki sırasında oluşan yaralanma ve cinsel istismar da kronik çatlağın önemli nedenleri arasında bulunmuştur[8].

Çatlağın nasıl oluştuğu ve neden kolay iyileşmediği tam olarak bilinmiyor[2, 3]. En çok kabul gören açıklamaya göre ağrı, makatın iç kasının (iç sfinkter) aşırı kasılmasına yol açar; kasılan kas çatlağa giden kan akışını azaltır, iyileşmeyi zorlaştırır ve bir kısır döngü oluşur[1, 2, 3, 8]. Ancak bu açıklama her hastaya uymaz: İngiliz kılavuzu, makat kası basıncı normal ya da düşük olan çatlakların sanıldığından daha sık olabileceğini belirtir[8].

Makatın ve kalın bağırsağın son bölümünün yandan, orta hattan kesit çizimi: vücudun önü solda, arkası (kuyruk sokumu tarafı) sağda, makat açıklığı altta. Yukarıda rektum, sağ üstte kuyruk sokumu kemiğinin küçük ucu; bağırsağın makat kanalına dönüştüğü yerin arkasında pelvis tabanı kasının ayrı, yuvarlak bir demeti ve kuyruk sokumuna uzanan ince bir kas tabakası. Makat kanalının iç yüzünde dalgalı dentat çizgi. Arka duvarın iç yüzünde, dentat çizginin hemen altından makat açıklığına kadar uzanan ince bir yırtık var; yırtık yalnız iç yüzdeki ince deridedir. Arka duvardaki iç makat kası, kasılmış olduğunu göstermek için ön duvardakinden biraz daha kalın ve sıkı lifli çizilmiş (gerçekte kasılma kasın bütün halkasını etkiler); onun dışında dış makat kası ve ince bir yağ tabakası görülüyor.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Makatın ve kalın bağırsağın son bölümünün yandan, orta hattan kesit çizimi: vücudun önü solda, arkası (kuyruk sokumu tarafı) sağda, makat açıklığı altta. Yukarıda rektum, sağ üstte kuyruk sokumu kemiğinin küçük ucu; bağırsağın makat kanalına dönüştüğü yerin arkasında pelvis tabanı kasının ayrı, yuvarlak bir demeti ve kuyruk sokumuna uzanan ince bir kas tabakası. Makat kanalının iç yüzünde dalgalı dentat çizgi. Arka duvarın iç yüzünde, dentat çizginin hemen altından makat açıklığına kadar uzanan ince bir yırtık var; yırtık yalnız iç yüzdeki ince deridedir. Arka duvardaki iç makat kası, kasılmış olduğunu göstermek için ön duvardakinden biraz daha kalın ve sıkı lifli çizilmiş (gerçekte kasılma kasın bütün halkasını etkiler); onun dışında dış makat kası ve ince bir yağ tabakası görülüyor.
  1. 1 Çatlak
  2. 2 Dentat çizgi
  3. 3 Kasılmış iç makat kası
  4. 4 Arka taraf (kuyruk sokumu yönü)
Çizimin açıklaması

Çatlak, dentat çizginin altındaki ağrıya duyarlı deridedir. En çok kabul gören açıklamaya göre ağrı iç makat kasını kasar; kasılan kas çatlağa giden kan akışını azaltır ve iyileşmeyi zorlaştırır. Yapıları göstermek için makat kanalı açık çizilmiştir; normalde kapalıdır.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Belirtileri nelerdir?

Dışkılamayla gelen makat ağrısı, makat çatlağının en belirgin işaretidir[1, 3, 8, 9]. Ağrı keskin ya da yanıcıdır; dışkılarken başlar ve sonrasında dakikalarca, hatta saatlerce sürebilir[1, 2, 8, 9]. Ağrı hastaların yaklaşık yüzde 91'inde görülür[1]. Çok şiddetli olabilir ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyebilir[8, 9].

İkinci sık belirti kanamadır ve hastaların yaklaşık yüzde 71'inde görülür[1]; kan genellikle açık kırmızıdır ve miktarı azdır[1, 8], klozette ya da silinirken tuvalet kâğıdında fark edilir[5, 9]. Bazen, özellikle kadınlarda, asıl yakınma ağrıdan çok kanama olabilir[2]. Kronik çatlakta hasta makatta küçük bir deri çıkıntısı hissedebilir, bu çıkıntı da ağrıyabilir; yakınmalar zaman zaman azalıp artabilir[1].

Makattan kanamanın ve makat ağrısının başka nedenleri de vardır; örneğin basur[5], makat fistülü ya da makat çevresindeki cilt hastalıkları[8]. Ağrısız bir çatlak ise olağan değildir ve başka bir hastalık açısından araştırılmalıdır[1, 2].

Makatta çatlağa hangi bölüm bakar?

Makat çatlağına genel cerrahi bölümü bakar. İlk muayeneyi aile hekiminiz ya da iş yeri hekiminiz yapabilir; gerekli görürse sizi genel cerrahi bölümüne yönlendirebilir.

Tanı nasıl konur?

Tanı çoğu zaman yakınmaların dinlenmesi ve makatın nazikçe incelenmesiyle konur: kalçalar hafifçe aralandığında çatlak çoğunlukla görülür[1, 2, 3].

Ağrı ve kasılan makat kası nedeniyle makatın içine ucu ışıklı kısa bir boruyla bakmak (anoskopi) başta çoğu zaman mümkün olmaz[3]. Parmakla muayene ve anoskopi ağrı azalana kadar ertelenebilir; ancak başka hastalıkları dışlamak için bu muayene sonraki kontrollerde mutlaka yapılmalıdır[1]. Muayene sonraki kontrollerde de ağrı nedeniyle yapılamıyorsa narkoz altında muayene düşünülür[1]; Alman kılavuzu, 6–8 haftalık ameliyatsız tedaviye rağmen yakınmalar sürüyor ve makatın içine ağrı nedeniyle bakılamıyorsa narkoz altında muayene yapılmasını önerir[3]. Tanıdan emin olunamadığında da narkoz altında muayene önerilir[2, 5].

Tipik bir çatlak için kolonoskopi, makat ultrasonu ya da makat kası basıncının ölçülmesi gibi ek tetkikler genellikle gerekmez[1, 2]. Belçika kılavuzuna göre kan kaybı, dışkılama alışkanlığında bir değişiklik ya da ailede kalın bağırsak kanseri öyküsü varsa ek olarak kolonoskopi gerekebilir[1]. İtalyan kılavuzu, 50 yaşın üzerindeki kişilerde belirgin bir kanamayı da ek tetkik gerektirebilecek durumlar arasında sayar[2]. İngiliz kılavuzu ise bazı durumlarda ek tetkiklerin düşünülebileceğini belirtir: çatlağın altında gizli bir apse ya da fistülden şüphe varsa makat ultrasonu; olağan dışı özellikleri nedeniyle makat kası basıncının düşük olabileceği düşünülen çatlaklarda, girişimsel ya da geri dönüşü olmayan bir tedaviden önce makat kası basıncının ölçülmesi; düzenli olarak makattan cinsel ilişkiye giren kişilerde, herhangi bir tedaviden önce kasın basıncının ölçülmesi ve yapısının değerlendirilmesi; sfinkterotomi ameliyatı çatlağı iyileştirmediyse de hem makat ultrasonu hem basınç ölçümü[8].

İngiliz kılavuzu, değerlendirmede cinsel öykünün de öğrenilmesinin önemli olduğunu belirtir[8]. Gaz ya da dışkı kaçırma yakınmanız varsa bunu da hekiminize söyleyin: ayrıntılı bir kaçırma öyküsü, makat kası basıncının ölçülmesi gereken kişileri belirlemeye yardım edebilir[8].

Hangi durumlar başka bir hastalığı düşündürür?

Çatlakların yaklaşık yüzde 1'i olağan dışı (atipik) görünümdedir[1]. Aşağıdaki özellikler çatlağın iltihabi bağırsak hastalığı (örneğin Crohn hastalığı), cinsel yolla bulaşan bir enfeksiyon ya da kanser gibi başka bir hastalığa bağlı olabileceğini düşündürür ve ek inceleme gerektirir[1, 4]:

  • Orta hatta değil, yanda yer alan çatlak[8, 9]
  • Aynı anda birden fazla çatlak[8, 9]
  • Ağrısız çatlak
  • Sert, derin ya da düzensiz bir yara; irinli ya da kanlı akıntı; yara açmış ve sertleşmiş bir deri çıkıntısı
  • İleri yaşta ortaya çıkan çatlak[8]
  • Uygun tedaviye rağmen düzelmeyen çatlak[1, 4, 8]

Amerikan kılavuzu, yanda ya da birden fazla olan çatlakların HIV enfeksiyonu, Crohn hastalığı, frengi (sifiliz), verem (tüberküloz) ve kan kanserleriyle ilişkili olabildiği için daha kapsamlı incelenmesi gerektiğini belirtir[9]. Doğru tanı önemlidir: İngiliz kılavuzuna göre Crohn hastalığı, verem ya da cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar gibi çatlağı taklit eden durumlarda asıl tedavi altta yatan hastalığın tedavisidir ve gereksiz, zarar verebilecek ameliyatlardan kaçınılır[8]. Kalp kaynaklı göğüs ağrısı (anjina) tedavisinde kullanılan nikorandil adlı ilaç da çatlağa benzeyen bir yaraya yol açabilir; ilaç bırakılınca düzelme görülebilir[8]. Bu ilacı kullanıyorsanız kendiniz bırakmayın, hekiminize danışın.

Kronik bir çatlağın altında gizli bir apse ya da fistül bulunabilir; bu, ağrıyı artırıp çatlağın tedaviyle iyileşmesini engelleyebilir ve varsa onun da tedavi edilmesi gerekir[8]. Ateş, kilo kaybı ve ailede kalın bağırsak kanseri öyküsü de sorulması gereken uyarı işaretleridir[1].

Erken evredeki makat kanseri, iyileşmeyen bir çatlak gibi görünebilir[1, 4, 8]. Belçika kılavuzuna göre bu yüzden 8 ila 12 haftalık tedaviden sonra yakınmalar sürüyorsa hekim çatlağın iyileşip iyileşmediğini kontrol etmeli; iyileşme yoksa doku örneği (biyopsi) alınmalıdır[1]. İngiliz kılavuzu biyopsi için ayrıca bir süre belirtmez; yaklaşık iki aylık krem tedavisine rağmen iyileşmeyen ya da olağan dışı görünen çatlakta narkoz altında muayene ve biyopsi yapılmasının düşünülmesini önerir[8]. Bu olasılık düşüktür[1]; kontrol, gözden kaçabilecek bir hastalığı dışlamak içindir. Kanserden şüphelenilen her durumda hasta gecikmeden bir uzmana yönlendirilmelidir[8].

Evde neler yapabilirsiniz?

Yeni bir çatlakta tedavinin ilk adımı ameliyat değildir: amaç dışkıyı yumuşatmak, tuvalet düzenini sağlamak ve ağrıyı gidermektir[1, 2, 8, 9]. Yeni çatlakların önemli bir bölümü iyileşir, ama kaynaklar farklı oranlar verir. Belçika kılavuzuna göre yaklaşık yüzde 90'ı hiçbir tedavi gerekmeden kendiliğinden iyileşir[1]. Alman kılavuzu da kendiliğinden iyileşme oranının yüksek kabul edildiğini, ama kesin veri olmadığını belirtir; ameliyatsız tedaviyle yeni çatlakların yüzde 60 ile 90'ının iyileştiğini bildirir[3]. Amerikan kılavuzuna göre ise yeni çatlağı olan hastaların yarısına yakınında yakınmalar oturma banyosu ve lif takviyesi gibi ameliyatsız önlemlerle geçer[9]. Yakınmalar ne kadar uzun süredir varsa iyileşme şansı o kadar azalıyor görünmektedir[2, 9]: 60 hastalık bir çalışmada ameliyatsız tedaviyle, yakınmaları bir aydan kısa süren hastaların hepsi iyileşirken, altı aydan uzun süren hastaların ancak üçte biri iyileşmiştir[9].

  • Lif yönünden zengin beslenin ve bol sıvı için[1, 5]; İngiliz kılavuzu günde en az 30 gram lif alınmasından söz eder[8]. Amaç dışkıyı yumuşatmaktır, ama ishale yol açmadan[8]. Dışkı hâlâ sertse hekiminizin önereceği bir lif takviyesi (örneğin karnıyarık otu tohumu kabuğu, psyllium) ya da dışkı yumuşatıcı bir ilaç (örneğin makrogol) eklenebilir[1, 2, 3].
  • Ağrı için parasetamol ya da ibuprofen gibi basit ağrı kesiciler kullanılabilir[1, 5]. İbuprofen herkese uygun değildir. Örneğin ibuprofene, aspirine ya da benzeri ağrı kesicilere alerjisi olanlar; şu an ya da daha önce mide ülseri olanlar; astımı ya da saman nezlesi gibi bir alerjisi olanlar; su çiçeği geçirmekte olanlar; kalp, karaciğer ya da böbrek hastalığı olanlar; kanama ya da pıhtılaşma sorunu olanlar ve inme geçirmiş olanlar önce bir eczacıya ya da hekime danışmalıdır[7]. Kan sulandırıcı, kortizon, depresyon ya da tansiyon ilacı kullananlar da önce danışmalıdır[7]. İbuprofen aspirin ya da naproksen gibi benzeri bir ağrı kesiciyle aynı anda alınmamalı, tablet ya da kapsül olarak hekim önermedikçe 10 günden uzun kullanılmamalıdır[7]. Pıhtıyı önlemek için düzenli olarak düşük doz aspirin kullanıyorsanız, bırakmanız söylenmedikçe aspirini kendiniz kesmeyin; ibuprofen almadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın[11]. Gebelikte hekim ya da eczacı önermedikçe ibuprofen kullanılmamalıdır; bu dönemde genellikle parasetamol tercih edilir[7]. Gebe kalmaya çalışıyorsanız da önce danışın[7]. Emziriyorsanız ibuprofen kullanmadan önce eczacınıza ya da hekiminize danışın; bu dönemde genellikle parasetamol tercih edilir, ama gerektiğinde ibuprofen de çoğu zaman kullanılabilir[7].
  • Dışkılama isteğini ertelemeyin; tuvalette uzun süre oturmaktan ve ıkınmaktan kaçının; makat bölgesini temiz ve kuru tutun[5, 8].
  • Bazı hastalar bide ya da taharet musluğu kullanmanın yakınmalarını hafiflettiğini söyler; ıslak mendil ve deterjan gibi cildi tahriş edebilecek ürünlerden kaçınmak yararlı olabilir[8].
  • Dışkılamadan sonra ılık, sığ bir oturma banyosu ağrıyı hafifletebilir[5] ve rahatlık sağlar. Oturma banyosu güvenlidir ve hastaların memnuniyetini artırır; ağrıyı ne kadar azalttığına dair kanıtlar ise çelişkilidir[8]. Çatlağın iyileşmesini hızlandırdığı gösterilmemiştir[1, 3].

Uyuşturucu (lokal anestezik) kremler ağrıyı hafifletebilir[3, 8], ama iyileşme oranını ne artırır ne de azaltır[3]. Belçika kılavuzuna göre kortizonlu kremlerin yeni başlayan çatlakta yararı gösterilmemiştir; ciltte incelme ve alerjiye yol açabildikleri için kullanılmamaları önerilir[1]. Alman kılavuzu bunları yalnızca makat çevresinde egzama gibi ek bir sorun olduğunda uygun bulur[3]. Amerikan kılavuzu ise yeni çatlakta uyuşturucu ya da kortizonlu kremleri, temel önlemlere eklenebilecek ve yan etkisi çok az olan seçenekler arasında sayar[9].

Bu önlemlere rağmen yakınmalarınız kötüleşiyorsa ya da bir hafta içinde düzelme yoksa bir hekime görünün[5].

Özellikle yeni başlayan bir çatlak iyileştikten sonra lifli beslenmeye uzun süre devam etmek tekrarlamayı önlemeye yardım eder[1, 3, 9]. Bir çalışmada bir yıl boyunca günde üç kez 5 gram işlenmemiş kepek alanlarda çatlak yüzde 16 oranında tekrarlarken, etkisiz bir madde (plasebo) alanlarda bu oran yüzde 68 olmuştur[1, 2].

Makat kasını gevşeten kremler

Çatlak iyileşmiyorsa ve makat kası kasılı durumdaysa, makatın iç kasını gevşeten kremler kullanılır[1]. Bu kremler kası geçici olarak gevşetir, çatlağa giden kan akışını artırır ve böylece iyileşmeye yardım eder; bu etki kalıcı değildir[1]. Kullanılan kremler iki gruptur: diltiazem gibi kalsiyum kanal blokerleri ve nitrogliserin gibi nitratlar[1, 2, 3, 8, 9]. Kalsiyum kanal blokerleri ağızdan tablet olarak değil, makata sürülen krem olarak tercih edilir: kremde tüm vücudu etkileyen yan etkiler çok daha seyrektir (yüzde 4,3'e karşı yüzde 38)[9].

Dört daireden oluşan bir döngü şeması; daireler saat yönünde dönen oklarla birbirine bağlı. Üstteki dairede, arkasında sivri uçlu bir acı patlaması bulunan pembe bir doku parçası ve üzerinde zikzak bir yırtık var: ağrı. Sağdaki dairede lifli, halka biçiminde kırmızı bir kas ve onu dört yandan içe doğru sıkıştıran oklar var: iç makat kası aşırı kasılır. Alttaki dairede ortası daralmış bir kan damarı var; daralmanın önünde birkaç kan damlası birikmiş, ötesine yalnız biri geçmiş: çatlağa giden kan akışı azalır. Soldaki dairede aynı yırtık doku parçası ve yanında bir saat var: çatlak zor iyileşir. Soldaki daireden çıkan ok yeniden üstteki ağrıya dönüyor.
Büyüt

Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.

Dört daireden oluşan bir döngü şeması; daireler saat yönünde dönen oklarla birbirine bağlı. Üstteki dairede, arkasında sivri uçlu bir acı patlaması bulunan pembe bir doku parçası ve üzerinde zikzak bir yırtık var: ağrı. Sağdaki dairede lifli, halka biçiminde kırmızı bir kas ve onu dört yandan içe doğru sıkıştıran oklar var: iç makat kası aşırı kasılır. Alttaki dairede ortası daralmış bir kan damarı var; daralmanın önünde birkaç kan damlası birikmiş, ötesine yalnız biri geçmiş: çatlağa giden kan akışı azalır. Soldaki dairede aynı yırtık doku parçası ve yanında bir saat var: çatlak zor iyileşir. Soldaki daireden çıkan ok yeniden üstteki ağrıya dönüyor.
  1. 1 Ağrı
  2. 2 İç makat kası aşırı kasılır
  3. 3 Çatlağa giden kan akışı azalır
  4. 4 Çatlak zor iyileşir
Çizimin açıklaması

En çok kabul gören açıklamaya göre ağrı iç makat kasını aşırı kasar; kasılan kas çatlağa giden kan akışını azaltır; kanlanması azalan çatlak zor iyileşir ve ağrı sürer. Kası gevşeten kremler, botulinum toksini ve kasın bir bölümünün kesildiği ameliyat (yan iç sfinkterotomi) bu döngüyü kası gevşeterek kırmayı amaçlar. Bu açıklama her çatlağa uymaz: makat kası basıncı normal ya da düşük olan çatlaklar da vardır; basıncın düşük olduğu çatlaklar en çok doğumdan sonra görülür.

Temsilî çizim, ölçekli değildir. Bu site için hazırlanmıştır.

Beş kılavuz da kronik çatlakta bu kremleri ilk basamakta kullanılabilecek tedaviler arasında sayar[1, 2, 3, 8, 9]. İki grup benzer oranda iyileşme sağlar, ancak kalsiyum kanal blokerlerinin yan etkisi daha azdır[2, 3, 8, 9]; Alman kılavuzu bu yüzden ilk sırada kalsiyum kanal blokerlerini önerir[3], Belçika kılavuzu da nitratlar yerine diltiazemi tercih eder[1]. İngiliz kılavuzu ise iki kremden birinin açıkça üstün olmadığını, kremin kişiye göre seçilebileceğini belirtir; örneğin daha önce baş ağrısı yakınması olanlarda diltiazemi daha uygun bulur[8]. Amerikan kılavuzu kalsiyum kanal blokerlerinin ilk basamakta kullanılabileceğini belirtir[9].

Yeni (akut) çatlakta kılavuzlar ayrılır: Alman kılavuzu yeni çatlakta da 3 ila 8 hafta kalsiyum kanal blokeri kremi önerir[3]; İtalyan kılavuzu ise bu kremleri yeni çatlakta, beslenme ve tuvalet önerileri uyulamadığında ek tedavi olarak düşünür[2]. Amerikan kılavuzu yeni çatlakta ameliyatsız tedaviyi ilk basamak olarak önerir; kası gevşeten kremlerle ilgili önerileri ise kronik çatlak içindir[9]. İngiliz kılavuzunun krem önerisi de kronik çatlak içindir; ancak kılavuz, sonuç bölümünde, çatlağın birinci basamakta (aile hekiminde) tanınıp beslenme değişikliği, dışkı yumuşatıcılar ve kası gevşeten kremlerle hemen tedavi edilmesini önerir[8].

En çok çalışılan nitrogliserin kremi, çalışmalarda günde iki ya da üç kez, altı ila sekiz hafta süreyle kullanılmıştır[1]. Tedavinin süresi konusunda görüş birliği azdır; çoğu hekim 8 haftalık bir kür önerir, İngiliz kılavuzu da iki aylık tedaviyi düşünülebilecek süre olarak verir[8]. Krem kullanırken, özellikle dışkı sert ya da seyrekse, dışkı yumuşatıcılara da devam edilmesi düşünülmelidir[8]. Sizin için uygun kremi, kullanım şeklini ve süresini hekiminiz belirler.

Nitratlı kremlerin en sık yan etkisi baş ağrısıdır: kaynaklara göre hastaların yüzde 16 ile 32'sinde, bazı değerlendirmelere göre en az yüzde 30'unda görülür[1, 2, 3, 8, 9] ve hastaların yüzde 20'ye varan bir kısmı bu yüzden tedaviyi bırakır[2, 9]. Nitratlı kremi sürdükten sonra başınız ağrırsa kremin kullanma talimatı kremi silmenizi söyler; baş ağrısı şiddetliyse ya da sizi rahatsız ediyorsa hekiminize söyleyin[10]. Kalsiyum kanal blokeri kremlerde baş ağrısı, nitratlı kremlere göre belirgin olarak daha seyrektir[1, 2, 8, 9]: İngiliz kılavuzunun değerlendirmesinde diltiazemle baş ağrısı olasılığı yüzde 85 daha düşüktür ve bu bulgu yüksek kaliteli kanıta dayanır[8]. Diltiazem kremle kaşıntı da olabilir: bir derlemede diltiazem kullanan 44 hastanın 6'sında (yaklaşık yüzde 14) görülmüştür[8].

Nitrogliserinli krem herkese uygun değildir. Sildenafil, tadalafil ya da vardenafil gibi sertleşme ilaçlarıyla ya da kalp ağrısı (anjina) için kullanılan nitrat ilaçlarıyla ya da amil veya bütil nitritle (halk arasında "popper" olarak da bilinir[12]) birlikte kullanılmamalıdır; birlikte kullanıldığında tansiyon fazla düşebilir[10]. Bu ilaçlar başka amaçlarla da kullanılabilir: sildenafil akciğer damarlarındaki yüksek tansiyonda (pulmoner arteriyel hipertansiyon)[12], tadalafil de prostat büyümesine bağlı idrar sorunlarında ve akciğer damarlarındaki yüksek tansiyonda[13]. Uyarı, bu ilaçları hangi amaçla kullanıyor olursanız olun geçerlidir; kremi kullanmadan önce hekiminize söyleyin[10, 12, 13]. Birlikte kullanmamak yalnızca aynı saatte kullanmamak demek değildir: bu ilaçlardan birini sertleşme sorunu için ara sıra alıyorsanız ya da popper kullanıyorsanız, kremi kullandığınız süre boyunca bunları kullanmayın[10]. Bu ilaçlardan birini kullanıyorsanız ya da yakın zamanda kullandıysanız, kremi kullanmadan önce hekiminize ya da eczacınıza söyleyin[10]; hangisini ve son dozu ne zaman aldığınızı da hekiminize söyleyin, bu kremi kullanıp kullanamayacağınıza, kullanabilecekseniz ne zaman başlayacağınıza birlikte karar verin.

Kalp ağrısı, akciğer damarlarındaki yüksek tansiyon ya da prostat büyümesine bağlı idrar sorunları için hekiminizin düzenli ya da gerektiğinde kullanmanızı söylediği bir ilaç bunlardan biriyse (örneğin kalp ağrısında dil altına konan nitrat, akciğer damarlarındaki yüksek tansiyonda verilen sildenafil veya tadalafil, prostat büyümesine bağlı idrar sorunlarında verilen tadalafil), onu kendiliğinizden bırakmayın; bu durumda kremi kullanmayın[10] ve hekiminize danışın: çatlak için size başka bir tedavi önerebilir.

Nitrogliserine alerjisi olanlar; tansiyonu düşük olanlar; kalp ya da damar hastalığı olanlar; migreni ya da sık baş ağrısı olanlar; kansızlığı olanlar; dar açılı glokomu (ani yükselen bir tür göz tansiyonu) olanlar; kafa içi basıncı yüksek olanlar (örneğin kafa yaralanması ya da beyin kanaması nedeniyle) ve beyne giden kan akımı yetersiz olanlar da bu kremi kullanmamalıdır[10]. Karaciğer ya da böbrek hastalığınız varsa kremi kullanmadan önce hekiminize söyleyin[10].

Tansiyon ilaçları ve bazı depresyon ilaçları da kremin tansiyon düşürücü etkisini artırabilir; kremin kullanma talimatı bunlarla birlikte kullanılmamasını söyler[10]. Talimat, balgam söktürücü olarak da kullanılan asetilsisteinle ve hastanede pıhtı eritmek için damardan verilen alteplazla birlikte de kullanılmamasını söyler[10]. İdrar söktürücüler ve sık kullanılan bazı sakinleştiriciler de kremin tansiyon düşürücü etkisini artırabilir[10]. Bu ilaçlardan birini ya da reçetesiz olanlar dahil başka bir ilacı (örneğin aspirin ya da ibuprofen gibi ağrı kesiciler, pıhtılaşmayı önlemek için kullanılan heparin ya da migrende kullanılan dihidroergotamin) kullanıyorsanız ya da yakın zamanda kullandıysanız kremi kullanmadan önce mutlaka hekiminize söyleyin[10]. Düzenli kullandığınız bir ilacı kremi kullanabilmek için kendiliğinizden bırakmayın; ne yapacağınıza hekiminizle birlikte karar verin.

Krem tansiyonu düşürebileceği için yatarken ya da otururken ayağa yavaş kalkın, yoksa bayılacak gibi olabilirsiniz; alkol alırsanız tansiyonunuzun düşmesi daha olasıdır[10]. Kremi kullanmaya başladığınızda başınız döner, uykunuz gelir ya da görmeniz bulanıklaşırsa bu etkiler geçene kadar araç ya da makine kullanmayın[10]. Basurunuz da varsa ve kremi kullanırken kanamanız her zamankinden fazla olursa kremi bırakıp hekiminize danışın[10]. Kaynak olarak verilen merhemin kullanma talimatı, merhem parafin içerdiği için kullanırken sigara içilmemesini ve açık ateşe yaklaşılmamasını söyler: ağır yanık tehlikesi vardır ve merheme değen giysi, çarşaf ve sargılar daha kolay tutuşur[10]. Kremi kullanırken yüzünüzde, dudaklarınızda, dilinizde ya da boğazınızda şişlik, nefes almakta zorlanma, nefes darlığı ya da bayılma olursa kremi bırakın ve hemen 112'yi arayın; ciltte alerjik bir tepki olursa da kremi bırakıp hekiminize başvurun[10].

Kremler her çatlağı iyileştirmez. Kronik çatlakların yaklaşık yarısı ameliyatsız tedaviyle, özellikle makata sürülen kas gevşetici kremlerle iyileşir[2, 3, 9]; İngiliz kılavuzu yeterli bir kürden sonra yüzde 50 ile 60 arasında iyileşme beklenebileceğini belirtir[8]. Kronik çatlaklarla ilgili çalışmaların derlemelerinde sekizinci haftada iyileşme oranı nitratlarla yüzde 64, diltiazemle yüzde 52, ameliyatla yüzde 95 bulunmuştur[1, 8]. Bu oranlar dokuz çalışmanın toplu sonuçlarından hesaplanmış mutlak oranlardır ve diltiazem alan yalnızca 44 hasta vardır[8]. İki kremin doğrudan karşılaştırıldığı çalışmalarda ise diltiazem nitratlar kadar ya da biraz daha etkili bulunmuştur[1, 2, 8, 9]; İngiliz kılavuzu bu iyileşme karşılaştırmasının kanıtını çok düşük, baş ağrısı karşılaştırmasının kanıtını ise yüksek kaliteli bulur[8].

Nitrat tedavisinden sonra bildirilen tekrarlama oranları; kaynağa, izlem süresine ve oranın hangi hastalar üzerinden hesaplandığına göre çok değişir. İngiliz kılavuzundaki bir derlemede, 2 ila 36 ay izlenen ve nitrat verilen hastaların yüzde 11,2'sinde çatlak tekrarlamıştır[8]. Nitratın botulinum toksiniyle karşılaştırıldığı bir çalışmada nitrat grubunda bir yılda tekrarlama yüzde 50 bulunmuştur[9]; bazı çalışmalarda ise ilk iyileşmeden sonraki bir yıl içinde yüzde 67'ye varan oranlar bildirilmiştir[1]. Dört çalışmada diltiazemle geç tekrarlama nitratlara göre daha az bulunmuştur[8]. İlaç tedavisi ameliyattan daha az etkilidir; yine de kolay bulunduğu, iyi tolere edildiği ve ciddi bir komplikasyonu olmadığı için önce bu tedavi önerilir[1]. İngiliz kılavuzu da en az girişimsel tedaviyle başlayıp adım adım ilerlemeyi mantıklı bulur[8].

İlk krem kürüyle çatlak tam iyileşmezse ikinci bir kür düşünülebilir; bu durumda kremin düzenli ve yeterli süre kullanılıp kullanılmadığı, tuvalet alışkanlıkları ve başka bir hastalık olasılığı da gözden geçirilmelidir[8]. Nitratla iyileşmeyen çatlakta diltiazeme geçmek bir seçenektir: bir çalışmada nitrat kürünü tamamlayıp iyileşmeyen 27 hastanın 12'si (yüzde 44) diltiazemle iyileşmiştir[8].

Botulinum toksini (iğne tedavisi)

Kremlerle 6 ila 8 haftada yeterli düzelme olmazsa ve makat kası hâlâ kasılıysa, makatın iç kasına botulinum toksini iğnesi yapılabilir[1]. İğne kası geçici olarak gevşetir: gevşeme yaklaşık üç ay sürer, ağrıdaki azalma genellikle iğneden yaklaşık bir hafta sonra başlar[1]. Günlük krem kullanma gereğini ortadan kaldırır[1].

Amerikan kılavuzu iğneyi, ilk basamakta kremlerle benzer sonuç veren bir seçenek olarak da görür; kremlerden sonra ikinci basamakta ise iyileşmeyi biraz artırdığını belirtir[9]. İngiliz kılavuzu, dışkı yumuşatıcı ilaçlara ve kremlere rağmen geçmeyen kronik çatlakta iğnenin kadınlarda düşünülebileceğini belirtir; erkeklerde ise bunu, kas kesilmesini istemeyen ya da gaz veya dışkı kaçırma sorunu olanlar için düşünür[8].

İşlem muayenehanede uyuşturmadan ya da bölge uyuşturularak, sakinleştirici ilaçla (sedasyon) ya da genel anestezi altında yapılabilir[1]. Alman kılavuzu, iğnenin çoğu zaman ağrılı olduğunu ve gerekirse narkoz altında yapılması gerektiğini belirtir; bu tedaviyi kalsiyum kanal blokeri kremlere yanıt vermeyen hastalarda, ameliyata seçenek olarak hastayla konuşulabilecek ikinci basamak tedavi olarak görür[3]. Yeni (akut) çatlakta kullanılmamasını önerir[3]. İngiliz kılavuzu en düşük dozun ve tek bir enjeksiyonun düşünülebileceğini belirtir[8]; Amerikan kılavuzuna göre doz ve uygulama şekli konusunda görüş birliği yoktur[9].

Çalışmalarda iyileşme oranı yüzde 43 ile 67 arasındadır[2]; iyileşmenin nasıl tanımlandığına göre yüzde 27 ile 100 arasında değişen sonuçlar da bildirilmiştir[1]. İngiliz kılavuzuna göre yaklaşık her üç hastadan ikisinin iyileşmesi beklenebilir[8]. Kremlerle karşılaştırıldığında sonuçlar benzer ya da biraz daha iyidir; kılavuzlar bunu farklı değerlendirir[2, 3, 8, 9].

Yan etkilerin hemen hepsi geçicidir[1]. En önemlisi geçici gaz ya da dışkı kaçırmadır: çalışmalarda yüzde 14 oranında bildirilmiş, çalışmaların neredeyse hiçbirinde kalıcı kaçırma görülmemiştir[1]. 1577 hastayı kapsayan daha büyük bir derlemede geçici kaçırma yüzde 5 oranında görülmüştür[8, 9]; çoğu zaman kısa sürmüş, genellikle iki hafta kadar devam etmiştir[8]. Nadiren makat çevresinde morarma, ağrı, enfeksiyon ya da apse ve kaşıntı olabilir; iç basurun dışarı sarkması da bildirilmiştir; son derece nadir olarak ağır bir enfeksiyon da bildirilmiştir[1]. Belçika kılavuzuna göre gebelikte, bu maddeye alerjisi olanlarda, miyastenia gravis gibi bazı sinir-kas hastalıklarında ve aminoglikozid türü antibiyotiklerle birlikte kullanılmaz[1].

Etkisi ameliyat kadar kalıcı değildir: tekrarlama oranı çalışmalarda 3 yıla varan izlemde yüzde 41,7'ye, 5 yıllık izlemde yüzde 52,5'e kadar çıkmıştır[1]; bir çalışmada bir yılda yüzde 28 bulunmuştur[9]. İlk iğne yetmezse ya da çatlak erken tekrarlarsa iğne yinelenebilir[1]; İngiliz kılavuzu da ilk doz çatlağı iyileştirmediğinde ya da iyileşen çatlak sonradan tekrarladığında yeni bir iğnenin düşünülebileceğini belirtir[8].

Ne zaman ameliyat gerekir?

Ameliyat, ameliyatsız tedaviye rağmen yakınma yapmaya devam eden kronik çatlaklar için düşünülür[1, 2, 3, 8, 9]. Alman kılavuzu ameliyattan önce herkese 6 haftalık bir ameliyatsız tedavi denemesi sunulmasını önerir; ama hasta isterse ya da çatlakla birlikte fistül ya da belirgin kalıcı doku değişiklikleri varsa ameliyatın ilk tedavi olarak da yapılabileceğini belirtir[3]. Belçika kılavuzu ameliyatı, en az 6–8 haftalık krem ve/veya botulinum toksini tedavisinden sonra düşünür[1]. İngiliz kılavuzuna göre birinci basamakta 6–8 haftalık tedaviye rağmen düzelmeyen hasta uzmana yönlendirilmeli ve orada daha girişimsel tedavilere adım adım geçilmelidir; özel durumlarda daha erken yönlendirme de yapılabilir[8]. Amerikan kılavuzu ise belirli bir bekleme süresi vermez: seçilmiş hastalarda hiç ilaç denenmeden de yan iç sfinkterotomi yapılabileceğini güçlü bir öneriyle belirtir[9]. Yakınma yapmayan bir çatlak için ameliyat önerilmez[1]. Ameliyat günübirlik yapılabilir; lokal, bölgesel ya da genel anestezi kullanılabilir[1].

Yan iç sfinkterotomi

Makatın iç kasının küçük bir bölümü, yandan ve çatlağın uzunluğu kadar kesilerek gevşetilir[1, 2]. Kesinin ne kadar uzun olacağı konusunda kılavuzlar ayrılır: Amerikan kılavuzu, çatlağın uzunluğuyla sınırlı kesinin aynı oranda iyileşme sağladığını ve daha az kaçırmaya yol açtığını belirtir[9]; İngiliz kılavuzu ise erkeklerde kesinin dentat çizgiye kadar uzatılabileceğini, kadınlarda kasın olabildiğince az kesilmesini düşünür[8]. İyileşme oranı en yüksek yöntemdir[1, 2, 8, 9]: yaklaşık yüzde 90, çalışmalarda yüzde 88 ile 100 arasında[1, 2, 9].

Başlıca riski gaz kaçırma ya da çamaşırı hafifçe kirletme biçiminde kontrol kaybıdır; katı dışkı kaçırma nadirdir[1, 2, 9]. İtalyan kılavuzunun derlediği çalışmalarda bu oran yüzde 6 ile 30 arasındadır[2]; Amerikan kılavuzuna göre altı yıla varan izlemlerde yüzde 8 ile 30 arasındadır[9]. Belçika kılavuzuna göre ilk 3 ayda yüzde 15–20 olan oran 12. ayda yüzde 4–5'e iner[1]. İki yılı aşan izlemi olan ayrı bir derlemede ise gaz kaçırma yüzde 9, çamaşır kirlenmesi yüzde 6, sıvı ya da katı dışkı kaçırma yüzde 1 oranında bulunmuştur[1]. İngiliz kılavuzu gaz kaçırmanın kalıcı olabileceğini ve hastaların yüzde 10'una kadarında görülebileceğini belirtir; 2000 yılından sonra yayımlanan çalışmalarda kaçırma oranı yüzde 3,9'a inmiştir[8]. Kılavuza göre bu riskin bir bölümü hastaların uygun seçilmemesinden kaynaklanıyor olabilir[8]. Amerikan kılavuzu ise hastaların büyük çoğunluğunda uzun vadede dışkı tutabilmenin ve yaşam kalitesinin korunduğunu belirtir[9]. Kanama, idrar yapamama ya da basurda pıhtı gibi erken sorunlar yüzde 5'in altındadır[1].

Kılavuzlar bu ameliyatın yeri konusunda ayrılır. Amerikan kılavuzu, önceden kaçırma sorunu olmayan seçilmiş hastalarda bu ameliyatı en güçlü öneri düzeyinde tercih edilecek tedavi olarak görür[9]. İtalyan kılavuzu, ilaç tedavisine yeterli yanıt vermeyen ve makat kası kasılı olan kronik çatlakta; dışkı kaçırma yakınması, önceden makat ameliyatı ya da makat bölgesinde yaralanma, makat kasında yaralanma ya da doğumda makat bölgesinde yaralanma yoksa bunu ilk tercih sayar[2]; Belçika kılavuzu yerleşik bir seçenek olarak görür[1]. İngiliz kılavuzu, dışkı yumuşatıcı ilaçlara ve kremlere rağmen geçmeyen kronik çatlakta erkeklerde bu ameliyatın düşünülmesi gerektiğini, kadınlarda ise dikkatle düşünülebileceğini belirtir; kadınlarda iç makat kası daha kısa olduğu için kaçırma riski daha yüksektir[8]. Alman kılavuzu ise kaçırma riski nedeniyle bu ameliyatın ilk ameliyat olarak yapılmamasını önerir; yalnızca tek tek hastalarda, diğer bütün seçenekler tükendiğinde hastayla konuşulabileceğini belirtir[3].

Fissürektomi

Çatlak; kalınlaşmış kenarları, dıştaki deri çıkıntısı ve içteki papilla ile birlikte çıkarılır; makat kası kesilmez[1, 2]. Çıkarılan doku mikroskopla incelenmelidir[3]. Alman kılavuzuna göre fissürektominin iyileşme oranı sfinkterotomiden düşük, ama dışkı kaçırma riski daha azdır; bu kılavuz bu yüzden ameliyatlar arasında ilk seçenek olarak fissürektomiyi önerir[3]. İtalyan kılavuzu ise makat kası kasılı hastalarda fissürektomiyi sfinkterotomiden daha az etkili bulur ve bir Cochrane derlemesinde iki yöntemin kaçırma riskinin benzer bulunduğunu aktarır[2]. Amerikan kılavuzunun aktardığı 62 hastalık tek karşılaştırmalı çalışmada ise sfinkterotomi grubunda hiç kaçırma ya da tekrarlama görülmezken, fissürektomi grubunda kaçırma yüzde 6,2, tekrarlama yüzde 3,1 oranında görülmüştür[9]. İngiliz ve Amerikan kılavuzlarında tek başına fissürektomi için bir öneri yoktur; İngiliz kılavuzu onu yalnızca botulinum toksiniyle birlikte ele alır[8, 9]. Yaranın iyileşmesi çalışmalarda yaklaşık 7,5 ila 10 hafta, bazen daha uzun sürmüştür[1].

Fissürektomiye makat kasını gevşetmek için botulinum toksini iğnesi eklenebilir[1, 3, 8]; bu ikisinin birlikte uygulandığı yeni çalışmalarda iyileşme yüzde 67–83, tekrarlama yüzde 0–17, hafif kaçırma yüzde 3–7 bildirilmiştir[1]. İngiliz kılavuzunun aktardığı dört geriye dönük çalışmada tam iyileşme yüzde 73 ile 93 arasındadır[8]; Amerikan kılavuzunun aktardığı ve yüksek doz (100 ünite) botulinum toksini kullanılan iki seride iyileşme yüzde 95'tir, ancak bazı hastalarda tam iyileşme için işlemin yinelenmesi gerekebilir[9]. İngiliz kılavuzuna göre bu işlem bölgesel ya da genel anestezi gerektirir[8]; Belçika kılavuzu fissürektomiyi en iyi genel anestezi altında yapılan bir işlem olarak görür, ama hasta için daha az rahat olsa da lokal anesteziyi de bir seçenek sayar[1].

Yara, yakındaki sağlıklı derinin kaydırılmasıyla (deri flebi) de kapatılabilir[1, 2]. Bu yöntemde iyileşme oranı birçok seride yüksek, kaçırma riski düşüktür[1, 2, 9]; kaçırma sfinkterotomiye göre de daha azdır[8, 9]. Ancak İngiliz kılavuzuna göre ameliyat daha uzun sürer ve çatlak daha sık tekrarlar[8]. 150 hastalık, bir yıl izlenen karşılaştırmalı bir çalışmada iyileşme sfinkterotomiyle yüzde 84, tek başına deri flebiyle yüzde 48, ikisi birlikte yapıldığında yüzde 94; tekrarlama sırasıyla yüzde 4, 22 ve 2; kaçırma yüzde 14, 0 ve 2 olmuştur[9]. Amerikan kılavuzu deri flebini, zayıf bir öneriyle, sfinkterotomiye göre kaçırma riski daha düşük ve iyileşme oranı benzer, güvenli bir seçenek olarak görür; önceden kaçırma sorunu olan ve önceki tedavilere yanıt vermeyen hastalarda düşünülebileceğini belirtir[9].

Kimler için daha dikkatli olunur?

Zaten gaz ya da dışkı kaçırma sorunu olan, makat kasında belgelenmiş bir yaralanması bulunan ya da doğumda makat bölgesinde yaralanma geçirmiş kişilere kası kesen ameliyat (yan iç sfinkterotomi) önerilmez[2]. Amerikan kılavuzu da doğumda yaralanma geçirmiş kadınları, iltihabi bağırsak hastalığı olanları, daha önce makat ameliyatı geçirmiş kişileri ve makat kasında belgelenmiş bir yaralanması olanları, bu ameliyatın ilk tedavi olarak uygun olmayabileceği hastalar arasında sayar[9]. Doğumdan sonraki dönemde, makat kası basıncı düşük olanlarda ve daha önce makat ameliyatı geçirmiş kişilerde de bu ameliyat yalnızca çok temkinli biçimde uygulanır[3]; İngiliz kılavuzunun tedavi şeması da doğum sonrası dönemdeki kadınlarda ve daha önce makat ameliyatı geçirmiş erkeklerde, ameliyat türü seçilmeden önce makat kasının basınç ve işlev testlerine yer verir[8]. Belçika kılavuzu çok doğum yapmış kadınları, yaşlıları, sık ishali, irritabl bağırsak sendromu ya da diyabeti olanları da bu gruba ekler[1]. Bu hastalarda kası kesmeyen yöntemler öne çıkar: fissürektomi, deri flebi ya da, makat kası basıncı düşük değilse, etkisi geçici olan botulinum toksini[1, 2, 8]. Ancak makat kası basıncı zaten düşükse, botulinum toksini de dahil kas basıncını düşüren tedaviler uygun değildir[1, 8].

Düzenli olarak makattan cinsel ilişkiye giren kişilerde İngiliz kılavuzu ameliyatsız tedavileri ve kası koruyan ameliyatları düşünür; herhangi bir tedaviden önce makat kası basıncının ölçülmesinin ve yapısının değerlendirilmesinin düşünülebileceğini belirtir[8]. Bu kişilerde tedavinin, özellikle belirgin iz bırakabilecek ameliyatların, cinsel yaşama etkisi de değerlendirilmelidir[8].

Her çatlakta makat kası kasılı değildir[2, 8]; makat kası basıncının düşük olduğu çatlaklar en çok doğumdan sonra görülür[1]. Kasın kasılı olup olmadığını hekim muayenede parmakla değerlendirir; ilaç tedavisine yanıt vermeyen kronik çatlakta gerekirse makat kası basıncı da ölçülebilir[2]. Ancak İngiliz kılavuzuna göre parmakla muayene bunu güvenilir biçimde göstermez: 26'sı nitratlı kreme yanıt vermemiş 40 hastalık bir çalışmada muayenede hastaların yüzde 88'inde kas kasılı bulunmuş, basınç ölçümünde ise yalnızca yüzde 38'inde basınç yüksek çıkmıştır[8]. Kılavuz bu yüzden ön orta hatta ya da birden fazla olan veya kas gevşekliği düşündüren çatlaklarda, girişimsel ya da geri dönüşü olmayan bir tedaviden önce basınç ölçümünün düşünülebileceğini belirtir[8].

Bu çatlaklarda kası gevşeten krem, iğne ya da kas basıncını düşürmeye yönelik ameliyat uygun değildir[1, 8]. Belçika kılavuzuna göre yeni başlayan bu tür çatlaklar önce beslenme ve dışkı yumuşatma gibi temel önlemlerle tedavi edilir; geçmeyen (kronik) çatlaklarda, kanıtlar sınırlı olsa da fissürektomi (gerekirse deri flebiyle) uygulanır[1]. Bir çalışmada doğumdan sonra ortaya çıkan yeni çatlakların yüzde 93'ü yalnızca temel önlemlerle iyileşmiştir[8]. İngiliz kılavuzu ise temel önlemlerle geçmeyen düşük basınçlı çatlakta pelvik taban fizyoterapisinin (biofeedback), bu işe yaramazsa sinir uyarımı (nöromodülasyon) tedavisinin düşünülebileceğini; ameliyatsız tedaviler başarısız olursa deri flebi ameliyatının düşünülebileceğini belirtir; bu tedavilerin kanıtı sınırlıdır[8].

Makatın elle, kontrolsüz biçimde genişletilmesi (germe), çatlağı sfinkterotomiden daha az iyileştirdiği ve dışkı kaçırma riskini artırdığı için önerilmez[2, 3]. İtalyan kılavuzu ise, makat kası kasılı olan ve ilaç tedavisine yeterli yanıt vermeyen kronik çatlakta, makatın basınçlı bir balonla kontrollü olarak genişletilmesinin (pnömatik balon dilatasyonu) bir tedavi seçeneği olabileceğini belirtir; birden fazla doğum yapmış kadınlarda ve makat kasında daha önce hasar ya da doğuma bağlı yaralanma saptanmış kişilerde bu yöntemin sfinkterotomiye tercih edilebileceğini söyler; bu öneriler zayıftır[2]. Belçika kılavuzu ise, genişletme yöntemleriyle ilgili olumlu sonuçlara karşın, kontrolsüz hasar ve başka sorun riski nedeniyle ve etkili başka tedaviler bulunduğu için makatın genişletilmesini artık önermez[1]; Amerikan kılavuzu da balonla kontrollü genişletmenin yalnızca küçük bir çalışmada umut verdiğini ve standart bir tedavi olacak kadar araştırılmadığını belirtir[9].

Gebelikte ve emzirirken

Gebelikte ve doğumdan sonraki dönemde, çalışmalarda kadınların çoğunlukla yüzde 3 ile 11'inde, bir çalışmada ise doğumdan sonraki iki ay içinde yüzde 15,2'sinde makat çatlağı bildirilmiştir[1, 8]. Bu dönemdeki yakınmalar çoğu zaman basura bağlanır; oysa dışkılamayla gelen makat ağrısı çatlağı düşündürmelidir[1]. En önemli risk etkeni kabızlık olduğu için gebeliğin ikinci ve üçüncü üç aylık döneminde kabızlığın önlenmesi ve tedavisi önerilir[1].

Gebelik ve emzirme döneminde çatlak öncelikle beslenme ve dışkı yumuşatma gibi temel önlemlerle tedavi edilir[1]. İlaçlı tedaviler konusunda ise Belçika ve İngiliz kılavuzları ayrılır[1, 8]. Bebeğe etkisi dışlanamadığı için Belçika kılavuzu bu dönemde makata sürülen ilaçlı tedavilerin (krem ya da merhem) ve botulinum toksini iğnesinin kullanılmamasını önerir[1]. İngiliz kılavuzu ise ameliyatsız ilaç tedavilerinin bu dönemde dikkatle düşünülebileceğini belirtir: İngiltere'nin ulusal ilaç rehberine göre nitrogliserinin gebelikte ve emzirirken zararlı olduğu bilinmemektedir ve güvenliğine ilişkin en çok veri ona aittir; kılavuz bu yüzden onu bu dönemde muhtemelen ilk tercih olarak görür[8]. Buna karşılık, bu sayfada kaynak olarak verilen İngiltere'deki 4 mg/g nitrogliserinli makat merheminin kullanma talimatı, merhemin gebelikte ve emzirirken kullanılmamasını söyler[10]. Diltiazemin gebelikte güvenle kullanılabileceğini gösteren yeterli çalışma yoktur; İngiliz kılavuzu ayrıca, bir derlemenin diltiazemin de içinde olduğu ilaç grubu için genel olarak olası bir zarar işareti bulduğunu, ama bunun ilacın krem olarak değil, tüm vücudu etkileyecek biçimde (örneğin tablet olarak) kullanımıyla ilgili olduğunu belirtir[8]. Emzirirken makata sürülmesini inceleyen çalışma yoktur; kılavuz, süte geçen miktarın ağızdan kullanıma göre az olacağı düşüncesiyle bunu muhtemelen güvenli bulur[8]. Krem kullanan annelere, kremi sürdükten hemen sonra ellerini yıkamaları ve 1–2 saat emzirmemeleri önerilir[8]. Botulinum toksini için aynı ilaç rehberi, gerçekten gerekli olmadıkça kaçınılmasını önerir[8]. İngiliz kılavuzunun bu konudaki önerisi uzman görüşüne dayanır[8]; kılavuzlar ve ilacın kullanma talimatı farklı şeyler söylediği için karar hekiminizle birlikte verilir. Gebelikte ve emzirirken kullanacağınız her ilaç için hekiminize danışın.

Crohn hastalığı ya da bağışıklığı zayıflamış kişilerde

Crohn hastalığı olan ya da bağışıklığı baskılanmış kişilerde de aynı temel önlemler, kremler ve botulinum toksini kullanılabilir[1]. İngiliz kılavuzu iltihabi bağırsak hastalığındaki çatlakları kapsamı dışında tutar; yine de bu konuda yayımlanmış verinin az olduğunu ve eldeki verilerin ameliyatsız tedaviyi desteklediğini not eder, çünkü girişimsel ameliyatlardan sonra komplikasyonlar daha sıktır[8]. Ancak bu kişilerde çatlak başka nedenlere bağlı olabileceği için daha ayrıntılı inceleme gerekir; HIV ile yaşayan kişilerde önce bir enfeksiyon dışlanmalıdır[1]. HIV'e bağlı makat yaraları çatlak gibi görünebilir, ama çok farklı tedavi edilir[8]. Crohn hastalığında bağırsak iltihabı etkinken çatlak ameliyatından kaçınılır[1].

Tedaviden sonra

Çatlak iyileştikten sonra tekrarlayabilir; oran tedaviye göre değişir[1, 8, 9]. Kremlerden sonra bildirilen tekrarlama oranları, izlem süresine ve oranın hangi hastalar üzerinden hesaplandığına göre çok farklıdır (nitratla yüzde 11,2 ile 67 arasında)[1, 8, 9]; botulinum toksininden sonra çalışmalarda 3 ila 5 yıla varan izlemlerde yüzde 41,7 ile 52,5 arasında[1], sfinkterotomiden sonra ise yüzde 0 ile 8 arasında oranlar bildirilmiştir[1, 8, 9]. Bu oranlar izlem süreleri ve hesaplama biçimleri farklı çalışmalardan geldiği için birebir karşılaştırılamaz[1, 8]. Belçika kılavuzuna göre tekrarlayan yeni bir çatlak, ameliyattan önce yine kremle ve/veya botulinum toksiniyle tedavi edilebilir[1]; İngiliz kılavuzu da iyileştikten sonra tekrarlayan çatlakta yeniden botulinum toksini düşünülebileceğini belirtir[8]. Alman kılavuzu ise yeni (akut) çatlakta botulinum toksini kullanılmamasını önerir[3]. Tekrarlayan çatlakta ikinci bir sfinkterotomiyle ya da botulinum toksini iğnesiyle kısa vadede iyi iyileşme ve düşük kaçırma riski bildirilmiştir; ancak veriler sınırlıdır[9]. Sfinkterotomi çatlağı iyileştirmediyse, sonraki adım planlanmadan önce makat ultrasonu ve kas basıncı ölçümü düşünülebilir[8].

İngiliz kılavuzu, yakınmaları geçmiş hastayı, muayenede çatlak hâlâ görülse bile "klinik olarak iyileşmiş" sayar; yakınmaları çok azalmış ve bundan memnun olan hastaların bir kısmının ek tedavi istemediğini de belirtir[8]. Bu değerlendirmeyi hekim muayenede yapar; ağrısız ama geçmeyen bir yara yine başka bir hastalık açısından incelenmelidir[1, 2].

Ameliyattan sonra ağrı birkaç yöntem birlikte kullanılarak kontrol edilir: ameliyat sırasında bölgeye yapılan, etkisi uzun süren bir uyuşturma (lokal anestezi) iğnesi, ağızdan parasetamol ve iltihap giderici ağrı kesiciler[1]. Morfin türevi ilaçlar yalnızca bunlara rağmen geçmeyen ağrı için ve sınırlı olarak kullanılır[1]. Kabızlıktan ve ıkınmaktan kaçınmak önerilir; ılık oturma banyoları ve lif takviyesi eklenebilir[1]. Ameliyattan yaklaşık 6 hafta sonra bir kontrol muayenesi yapılabilir[3].

Belçika ve İngiliz kılavuzlarının vurguladığı gibi, bütün seçenekler yararları ve sakıncalarıyla hastayla konuşulmalı ve hastanın beklentileriyle birlikte değerlendirilmelidir[1, 8]. İngiliz kılavuzu, kremler ve temel önlemler yetmediğinde özellikle dışkı tutabilmeye yönelik risklerin her hastayla dikkatle konuşulmasını ister[8].

Kaynaklar

13
  1. Roelandt P, Bislenghi G, Coremans G, De Looze D, Denis MA, De Schepper H, ve ark. Belgian consensus guideline on the management of anal fissures. Acta Gastroenterol Belg. 2024;87(2):304–321. doi: 10.51821/87.2.11787. PubMed: 39210763.
  2. Brillantino A, Renzi A, Talento P, Iacobellis F, Brusciano L, Monaco L, ve ark. The Italian Unitary Society of Colon-proctology (SIUCP) guidelines for the management of anal fissure. BMC Surg. 2023;23(1):311. doi: 10.1186/s12893-023-02223-z. PubMed: 37833715.
  3. Deutsche Gesellschaft für Koloproktologie. S3-Leitlinie Analfissur, kısa sürüm (AWMF-Register Nr. 081/010), 2019. Planlanan gözden geçirme tarihi (Haziran 2024) geçmiştir. Metin: register.awmf.org.
  4. Ruymbeke H, Geldof J, De Looze D, Denis MA, De Schepper H, Dewint P, ve ark. Secondary anal fissures: a pain in the a**. Acta Gastroenterol Belg. 2023;86(1):58–67. doi: 10.51821/86.1.11310. PubMed: 36842176.
  5. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Anal fissure: hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 26 Haziran 2025. Metin: www.nhs.uk.
  6. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Anal pain: hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 27 Ekim 2025. Metin: www.nhs.uk.
  7. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Ibuprofen for adults: ilaç bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 27 Ağustos 2025. Metin: www.nhs.uk.
  8. Cross KLR, Brown SR, Kleijnen J, Bunce J, Paul M, Pilkington S, ve ark. The Association of Coloproctology of Great Britain and Ireland guideline on the management of anal fissure. Colorectal Dis. 2023;25(12):2423–2457. doi: 10.1111/codi.16762. PubMed: 37926920.
  9. Davids JS, Hawkins AT, Bhama AR, Feinberg AE, Grieco MJ, Lightner AL, ve ark. The American Society of Colon and Rectal Surgeons clinical practice guidelines for the management of anal fissures. Dis Colon Rectum. 2023;66(2):190–199. doi: 10.1097/DCR.0000000000002664. PubMed: 36321851.
  10. Grünenthal Ltd. Gliseril trinitrat (nitrogliserin) 4 mg/g rektal merhem: hasta için kullanma talimatı (Birleşik Krallık). Son güncelleme: 27 Şubat 2024. Metin: www.medicines.org.uk.
  11. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Aspirin: ilaç bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 3 Temmuz 2026. Metin: www.nhs.uk.
  12. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Sildenafil (Viagra): ilaç bilgilendirme sayfası; "What sildenafil is for" (ne için kullanılır) ve "Taking sildenafil with other medicines, food and drink" (başka ilaçlarla, yiyecek ve içecekle birlikte kullanım) bölümleri. Son gözden geçirme: 29 Temmuz 2026. Metin: www.nhs.uk.
  13. NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Tadalafil: ilaç bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 13 Mayıs 2026. Metin: www.nhs.uk.

Tıbbi gözden geçirme: Op. Dr. Ömer Seyfullah Hasıripi,

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz. Şikâyetiniz için bir hekime başvurun.