Makat fistülü nedir, neden olur?
Makat fistülü, makatın içiyle makat çevresindeki deri arasında oluşan anormal bir tüneldir[1]. Çoğu zaman bir makat apsesinden (makat çevresinde irin toplanması) sonra gelişir[1].
Apsenin ve fistülün çoğu zaman makatın iç yüzüne açılan bezlerden birinin tıkanıp iltihaplanmasıyla başladığı kabul edilir[1, 2]. Süren iltihap en kolay yoldan dışarı açılırken çoğu zaman makatı kapalı tutan kasların (büzücü kaslar) içinden ya da arasından geçen bir yol oluşturur[1]. Fistül, apse boşaltıldığında zaten var olabilir (bunların en az yarısı kendiliğinden kapanır) ya da daha sonra ortaya çıkabilir[1].
Makat fistülü belirtileri nelerdir?
En sık belirtiler irinli akıntı ya da makat çevresinde gelip giden şişlik ve ağrıdır[2]. Akıntı, makat çevresindeki derideki bir delikten gelir; irin dışında sümüksü akıntı, kan ya da sulu dışkı da gelebilir[1]. Fistül rahatsızlık hissine ve ciltte tahrişe de yol açabilir[6]. Makat çevresinde kızarık bir şişlik ve ateş varsa fistülle birlikte bir apse de gelişmiş olabilir[6].
Makat fistülü nasıl anlaşılır?
Hekim yakınmalarınızı dinler ve makat bölgesini muayene eder; bu sırada fistüle yol açabilecek başka nedenleri de araştırır[1]. Bağırsak alışkanlığınız, ailenizdeki hastalıklar ya da muayene bulguları Crohn hastalığını (bir tür iltihabi bağırsak hastalığı) düşündürürse bağırsağın içi de incelenmelidir[1].
Fistülün basit mi karmaşık mı olduğunu ayırmak için MR ya da makattan yapılan ultrasona (endoanal ultrason) kolayca başvurulmalıdır[1]. Hangisiyle başlanacağında kaynaklar ayrışır: Avrupa radyoloji derneği ESGAR (2020) MR'ı temel görüntüleme yöntemi olarak önerir[3]; Avrupa Koloproktoloji Derneği (2024) ise MR'ı karmaşık görünen fistülde önerir, çoğu hastada ilk inceleme olarak ultrasonun düşünülebileceğini söyler[1].
Makat fistülüne hangi bölüm bakar?
Makat fistülüne genel cerrahi bölümü bakar. İlk muayeneyi aile hekiminiz ya da iş yeri hekiminiz yapabilir; gerekli görürse sizi genel cerrahiye yönlendirebilir.
Makat fistülü nasıl geçer, ne iyi gelir?
Yetişkinlerde yerleşmiş bir fistülün kendiliğinden kapanması nadirdir[2]. Bu yüzden yetişkinlerde tedavinin temeli ameliyattır[2, 6]; Alman kılavuzu (2026) bezden başlayan fistülde ameliyatsız tedavi yapılmamasını önerir[5]. Crohn hastalığı ya da verem gibi bir hastalığa bağlı fistülde bu hastalığın da tedavi edilmesi gerekir[2]. Tedavi edilmeyen fistül tekrar tekrar apseye, çok uzun sürdüğünde nadiren kansere yol açabilir[2].
Sigara, şeker hastalığı ve fazla kilo yara iyileşmesini bozabilir; Avrupa kılavuzu bunların onarım ameliyatından önce sizinle konuşulmasını ister[1]. Doku yaması yapılan bir çalışmada fistül, sigara içmeyenlerin yüzde 79'unda, içenlerin yüzde 60'ında iyileşmiştir; ancak bu etkenlerin fistül iyileşmesine etkisini gösteren güçlü kanıt yoktur[1].
Fistül ameliyatı zor mu?
Bu, fistülün türüne bağlıdır: fistüller, makatı kapalı tutan iç ve dış kas katmanlarıyla ilişkilerine göre sınıflandırılır[1, 2]. Deri altından, iki kas katmanı arasından ya da dış kasın küçük bir alt bölümünden geçen fistüller genellikle basit sayılır[1]. Dış kasın yüzde 30'undan ya da iç kasın yarısından fazlasını geçen ya da kasların üstünden veya dışından dolanan fistüller; ayrıca tekrarlayan, kadınlarda makatın ön tarafında olan, at nalı biçiminde ya da birden çok dalı olan fistüller karmaşık sayılır[1]. Kasların üst kısmından geçen fistüllere "yüksek fistül" denir; ancak bunun herkesin kabul ettiği bir tanımı yoktur[1].
Büyüt
Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.
- 1 İç büzücü kas
- 2 Dış büzücü kas
- 3 Alçak, iki kas katmanı arasından geçen (basit)
- 4 Kasların üstünden dolanan (karmaşık)
- 5 Kasların dışından dolanan (karmaşık)
- 6 Deri altından geçen (basit)
- 7 Dış kasın alt kısmından geçen (basit)
- 8 Dış kasın yüksek kısmından geçen (karmaşık)
Çizimin açıklaması
Fistüller, makatı kapalı tutan iki kas katmanıyla ilişkilerine göre sınıflandırılır. Solda: alçak, iki kas arasından geçen (basit) ile kasların üstünden ve dışından dolanan (karmaşık) tüneller. Kasların dışından dolanan tür nadirdir ve genellikle başka bir nedene bağlıdır. Sağda: deri altından geçen (basit), dış kasın alt kısmından geçen (basit) ve dış kasın yüksek kısmından geçen (karmaşık) tüneller. Altı tünel karşılaştırma için tek çizimde gösterilmiştir. Yapıları göstermek için makat kanalı açık çizilmiştir; normalde kapalıdır.[1, 5]
Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Armin Kübelbeck, McortNGHH ve Jmarchn, CC BY-SA 4.0. Jmarchn'ın "Abscess diag 02-es" çiziminden (CC BY-SA 3.0) uyarlandı; o çizim McortNGHH'nin "Abscess diag 02" (CC BY-SA 4.0) ve Armin Kübelbeck'in "Piles diffdiag 01" (CC BY 3.0) çizimlerine dayanır. Yazılar, oklar ve kaynaktaki apse işaretleri çıkarıldı; sağ yarı aynalanarak iki yanı aynı bir taban kuruldu, gövdenin yan çizgisi yeniden çizildi, renkler değiştirildi, iki kas arasındaki şerit genişletildi (alt ucu kısaltıldı, sol duvarda pelvis tabanı kasının üstündeki yağlı boşluğa kadar uzatıldı); her iki duvara üçer fistül tüneli, iç ve dış ağızlarıyla eklendi; numaralı etiketler eklendi. Bu uyarlama da CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.
Basit fistül tünelin açılmasına uygun olabilir; karmaşık fistül ise birkaç onarım girişimine rağmen kapanmayabilir ve kaslara zarar verme riski daha yüksektir[1].
Fistül ameliyatı nasıl yapılır?
Ameliyat, muayeneden ve gerekiyorsa MR ya da ultrasondan sonra; fistülün türüne, makat kaslarınızın işlevine, beklentilerinize ve dışkı tutmada bozulma riskini ne ölçüde göze aldığınıza göre cerrahınızla birlikte seçilir; aynı durum için birden fazla yöntem uygun olabilir[1, 2].
Seçimin özü şudur: basit fistüllerde kası da keserek tüneli açan yöntemlerle fistül ortalama yüzde 93,7, kası koruyan yöntemlerle yüzde 77,7 oranında iyileşmiştir; buna karşılık kası kesen yöntemlerden sonra hastaların yüzde 12,7'sinde hafif ya da ağır, yüzde 6'sında ağır dışkı kaçırma bildirilmiştir; ancak bu çalışmaların çoğunda izlem bir yıldan kısadır[1]. Bu risk, kesilen kas kalınlaştıkça artar[2, 5]. Bu sayfadaki oranlar farklı çalışmalardan derlenmiştir ve çalışmadan çalışmaya değişir[1, 2]; Avrupa kılavuzunun önerileri çoğunlukla düşük ya da çok düşük düzeyde kanıta dayanır[1]. Bu oranlar herhangi bir hekimin kendi sonuçları değildir.
Büyüt
Ayrıntıları görmek için çizimi sağa veya sola kaydırın. Klavyede ok tuşlarını kullanabilirsiniz.
- 1 Tünelin açılması (fistülotomi): yolundaki kas da kesilir
- 2 Gevşek bağ (drenaj setonu): kası sıkmaz
- 3 Tünelin kaslar arasında bağlanması (LIFT)
- 4 Doku yaması (ilerletme flebi): kası koruyan onarım
- 5 İç büzücü kas
- 6 Dış büzücü kas
- 7 Fistül tüneli
- 8 İç ağız
Çizimin açıklaması
Başlıca fistül ameliyatları, aynı makat kesitinde dört yakın çizimle gösterilmiştir (soldan sağa, yukarıdan aşağıya): tünelin baştan sona açılması (basit tünellerde; yolunda kas varsa o da kesilir), tünelden gevşek bir bağ geçirilmesi (kas sıkılmaz), tünelin iki kas arasında bağlanıp kesilmesi (LIFT) ve iç ağzın, bağırsağın iç duvarından alınan bir doku yamasıyla örtülmesi (kas korunur). Yapıları göstermek için makat kanalı açık çizilmiştir; normalde kapalıdır.[1, 7]
Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.
Temsilî çizim, ölçekli değildir. Kaynak: Armin Kübelbeck, McortNGHH ve Jmarchn, CC BY-SA 4.0. Jmarchn'ın "Abscess diag 02-es" çiziminden (CC BY-SA 3.0) uyarlandı; o çizim McortNGHH'nin "Abscess diag 02" (CC BY-SA 4.0) ve Armin Kübelbeck'in "Piles diffdiag 01" (CC BY 3.0) çizimlerine dayanır. Yazılar, oklar, kaynaktaki apse işaretleri ve bezler çıkarıldı; sağ yarı aynalanarak iki yanı aynı bir taban kuruldu, gövdenin yan çizgisi yeniden çizildi, renkler değiştirildi, iki kas arasındaki şerit genişletildi; taban sağ duvara yaklaştırılıp dört panelde tekrarlandı; her panele bir fistül tüneli ve sırasıyla tünelin açılmış oluğu, gevşek bir bağ ile düğüm, iki bağ ve bir kesik aralık, bir doku yaması ile ok eklendi; numaralı etiketler eklendi. Bu uyarlama da CC BY-SA 4.0 lisanslıdır.
Başlıca yöntemler
- Tünelin açılması (fistülotomi): Tünel iç ağzından dış ağzına kadar açılır, yolunda kas varsa o da kesilir[1]. Avrupa kılavuzu bunu, ayrıntılı bir değerlendirmeden sonra, iki kas katmanı arasından ya da dış kasın alt kısmından geçen fistülü olan ve dışkı tutması normal olanlara önerir[1]. Bu fistüllerde iyileşme yüzde 96–98, yaklaşık 3 yıl izlenen büyük bir seride yüzde 83,6 bildirilmiştir[1]. Makatın ön tarafında fistülü olan ya da doğumda makatı yaralanmış kadınlarda ve daha önce makattan ameliyat olanlarda daha dikkatli olunmalıdır[1].
- Gevşek bağ (drenaj setonu): Tünele yerleştirilen gevşek bir bağ iltihabın akmasını sağlar ve tüneli kası koruyan bir ameliyata hazırlar; kası sıkmaz[1]. Tek başına fistülü kapattığı güçlü kanıtla gösterilmemiştir[1]. Karmaşık ve tekrarlayan fistülde yeni bir girişim dışkı tutmayı bozabilecekse ya da yeniden ameliyat istemiyorsanız uzun süreli bir çözüm olarak düşünülebilir[1].
- Sıkılan bağ (kesici seton): Zamanla sıkılan bir bağ tüneli yavaş yavaş keserek açar[2]. Avrupa (2024) ve Alman (2026) kılavuzları kullanılmamasını önerir[1, 5]; 2013'e kadarki çalışmalara dayanan Japon kılavuzu ise alçak fistülde etkili bulur[2]. Bir çalışmada hastaların yüzde 24'ünde dışkı tutma bozulmuş, bir başkasında yüzde 8,5'inde ağır dışkı kaçırma görülmüştür; bağı sıkmak için sık kontrol gerekir[1].
- Doku yaması (ilerletme flebi): Bağırsağın iç duvarından hazırlanan bir doku parçasıyla tünelin iç ağzının kapatıldığı, kası koruyan bir onarımdır[1, 5]. Avrupa kılavuzu yüksek fistülde önerir[1]. İyileşme yüzde 74,6, ortalama iki buçuk yıllık izlemde geri dönme yüzde 21 bildirilmiştir[1]. Dışkı kaçırma, yama kalınlaştıkça yüzde 9,3'ten 20,4'e çıkmış; çoğu hafif olmuştur[1].
- Tünelin kaslar arasında bağlanması (LIFT): Tünel iki kas katmanı arasında bulunup orada bağlanır ve kesilir[1]. Avrupa kılavuzu dış kasın içinden yüksekten geçen, ilk kez onarılacak fistülde önerir[1]. Başarı yüzde 69,1, dışkı kaçırma yüzde 1,6 bildirilmiştir[1]. İki çalışmada iyileşme LIFT ile yüzde 85, doku yamasıyla yüzde 79,5 bulunmuş, fark belirgin değildir; ağrı LIFT'te belirgin olarak daha az olmuştur[1].
- Lazer (LAFT) ve kamera eşliğinde tedavi (VAAFT): Avrupa kılavuzu tünelin lazerle yakılmasını yüksek fistülde, kamera eşliğinde tedaviyi karmaşık fistülde, çok düşük düzeyde kanıta dayanarak yalnız "düşünülebilir" sayar[1]. Alman kılavuzu (2026) ise lazeri yalnız yüzeysel fistüllerle sınırlar[5]. İyileşme lazerde ilk denemede yüzde 67,3, kamera eşliğinde tedavide yüzde 76,01 bildirilmiştir[1]. Lazerin tekrarı, kasa toplam etkisi bilinmediği için dikkatle yapılmalıdır[1]. Lazerden sonra yüzde 1 oranında çamaşırı hafifçe kirletme bildirilmiş, ama hiçbir çalışmada geçerli ölçeklerle ölçülmemiştir[1].
- Tıkaç ve fibrin yapıştırıcı: Avrupa kılavuzu tıkacı yalnız "düşünülebilir" sayar ve öneri düzeyini düşürmüştür[1]. En az bir yıl izlenen çalışmalarda doku yaması daha çok fistülü iyileştirmiş (yüzde 48'e karşı 29)[1], büyük bir çalışmada beklenmedik ağrı, enfeksiyon ve kanama gibi sorunlar tıkaçla, diğer ameliyatlara göre daha sık görülmüştür (yüzde 35'e karşı 18)[1]. Kılavuz fibrin yapıştırıcının kullanılmamasını önerir; bir çalışmada iyileşme yapıştırıcıyla yüzde 40, doku yamasıyla yüzde 80 olmuştur[1].
İngiltere'nin ulusal sağlık hizmetinin (NHS) 2023 tarihli hasta sayfası yapıştırıcıya, tıkaca ve kamera eşliğinde tedaviye daha olumlu bakar[7]; daha yeni Avrupa (2024) ve Alman (2026) kılavuzları bu yöntemlerde daha temkinlidir[1, 5].
Fistül ameliyatı sonrası
Alman kılavuzuna göre tünelin açılmasından (fistülotomi) sonra dışkı tutma sorunları bazı çalışmalarda hastaların yarısından çoğunda bildirilmiştir; oran, sorunun nasıl tanımlanıp ölçüldüğüne, izlem süresine ve fistülün karmaşıklığına göre değişir[5]. Bu sorunlar çoğunlukla hafiftir; kası koruyan yöntemlerde de gözden kaçmış olabilir[1]. Gaz ya da sümüksü akıntıyı tutamama gibi hafif bir sorun yaşam kalitesini çok etkilemeyebilir; kapanmayan bir fistülün yakınmaları ise çok daha fazla etkileyebilir[1]. Kendi riskinizi ameliyattan önce cerrahınızla konuşmalı ve buna açıkça onay vermelisiniz[1].
Hangi yöntem seçilirse seçilsin fistül kapanmayabilir ya da geri dönebilir[1]. Ameliyattan sonra oturma banyosu, cerrahınızın ya da sizin tercihinize göre yapılabilir; bunu fistülde inceleyen bir çalışma yoktur[1]. Yaranın kapanması ve akıntının kesilmesi için ne bekleyeceğinizi cerrahınıza sorun. Ameliyattan sonra hiç idrar yapamazsanız acil servise gidin[5, 10]; kanama, ateş ya da yayılan kızarıklık olursa sayfanın başındaki acil uyarılarına uyun[5].
Kaynaklar
10
- Reza L, Gottgens K, Kleijnen J, Breukink S, Ambe PC, Aigner F, ve ark. European Society of Coloproctology: Guidelines for diagnosis and treatment of cryptoglandular anal fistula. Colorectal Dis. 2024;26(1):145–196. doi: 10.1111/codi.16741. PubMed: 38050857.
- Yamana T. Japanese Practice Guidelines for Anal Disorders II. Anal fistula. J Anus Rectum Colon. 2018;2(3):103–109. (Kılavuzun literatür taraması Eylül 2013'te sona eriyor.) doi: 10.23922/jarc.2018-009. PubMed: 31559351.
- Halligan S, Tolan D, Amitai MM, Hoeffel C, Kim SH, Maccioni F, ve ark. ESGAR consensus statement on the imaging of fistula-in-ano and other causes of anal sepsis. Eur Radiol. 2020;30(9):4734–4740. doi: 10.1007/s00330-020-06826-5. PubMed: 32307564.
- Tarasconi A, Perrone G, Davies J, Coimbra R, Moore E, Azzaroli F, ve ark. Anorectal emergencies: WSES-AAST guidelines. World J Emerg Surg. 2021;16(1):48. doi: 10.1186/s13017-021-00384-x. PubMed: 34530908.
- Jaschke G, Fritz S, Ommer A. S3-Leitlinie Kryptoglanduläre Analfisteln (Version 3.0). AWMF-Register Nr. 088/003. Deutsche Gesellschaft für Allgemein- und Viszeralchirurgie (DGAV), Deutsche Gesellschaft für Koloproktologie (DGK); 2026. Metin: koloproktologie.org.
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Anal fistula (makat fistülü): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 21 Şubat 2023. Metin: www.nhs.uk.
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Anal fistula – Treatment (makat fistülünün tedavisi): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 21 Şubat 2023. Metin: www.nhs.uk.
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Skin abscess (deri apsesi): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 2 Haziran 2023. Metin: www.nhs.uk.
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti). Anal pain (makat ağrısı): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: 27 Ekim 2025. Metin: www.nhs.uk.
- healthdirect Australia (Avustralya ulusal sağlık bilgi hizmeti). Urinary retention (idrar tutulması): hasta bilgilendirme sayfası. Son gözden geçirme: Temmuz 2024. Metin: www.healthdirect.gov.au.
Tıbbi gözden geçirme: Op. Dr. Ömer Seyfullah Hasıripi,
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz. Şikâyetiniz için bir hekime başvurun.